tʰɛɲ băt cwiən vɤj huŋ va nɔj : " toj coŋ oŋ kwɛn kwɛn ? " . huŋ zɤ̆t
miɲ : " saw toj xoŋ biət oŋ ɲi ? " . tʰɛɲ kwăj saŋ huŋ : " oŋ kwe dɤ̆w
ɲi ? a , toj kɔn kɔ zɛɲ sɛc lɤp dɤ̆j năj " . nɔj zoj tʰɛɲ zɤ zɛɲ sɛc lɤp
dɔk vɛɲ vɛc ten tuəj , diə ci , diən tʰwaj kwa huŋ . kɔ lɛ vi lic sɯ huŋ
kuŋ nɔj : " toj kuŋ tʰɤ̆j hiɲ ɲɯ ɣăp oŋ ɤ dɤ̆w " . ɲɯ zɯ dwan kwa tʰɛɲ ,
mɤ̆j hom săw huŋ ɣăp ba lwan tʰɯə cwiən . kɔ lɛ da tʰɤ̆j du , ba lwan sɛc tuj
di za vɤj ka ban ɲak cɔŋ lɔŋ . tʰew cɤ̆n kɯw van , cuŋ toj da cɯŋ kiən
kɔn dɯəŋ vɤ̆n cwiən haŋ lɤ̆w dɤ̆j soj doŋ va kuŋ xoŋ kɛm fɤ̆n tiɲ vi , fɯk
tap . tʰɛɲ vo duj dɛɲ dɛt zoj ho vaŋ ɲa : " tʰoj cet zoj ! tʰɛɲ dɤ̆p vaj
huŋ hɛt tɔ : " ko ɤj , hwa za kɔn ze tɯəŋ laj kwa ko daŋ hɔk kuŋ lɤp taj
cɯk vɤj căw . ba lwan zɛɲ zɛ : " măj ci hwiən tʰwiən , ɛɲ huŋ tot ŋiəp
di lam mɤ̆j năm zoj " . koŋ căŋ , tʰak nɛm , kwok lo 1 ku ... - ɲɯŋ diə zɛɲ
da cɤ nen kwa kwɛn tʰuək cen ban do haŋ lɤ̆w di ve laŋ sɤn . ben kiə nuj ,
ci kɛc vaj kilomɛt la ɲɯŋ xɔ haŋ lɤ̆w daŋ cɤ maŋ di . dwan naw xɔ di
tʰi da kɔ ŋɯəj dɯŋ cɤ tɯ cɯək de lɤ̆j . nɛu mu cɛ kɔn tʰi ban ɲɯ cɔ . dɤt
haŋ năj za ci xoŋ kaw bɤj za xa bew , hɤn nɯə laj koŋ keɲ . ɲɯŋ ciək
dɤ̆w diə kz , vkz ... cɤ̆t kaw 5 - 6 m , caj zoŋ haŋ căm mɛt vuəŋ . ziəŋ
viək hɔk daj hɔk twi tʰiəw ciɲ sak mot cut ( vi daŋ hɔk cɯ xoŋ faj da
tot ŋiəp ) , ɲɯŋ kɔ tʰe tʰoŋ kam . twi ɲiən , vɤj 253 km dɯəŋ biən ,
cuŋ toj xoŋ tʰe căn het dɯək ... ŋɯəj mwa tʰi xoŋ kwan tɤ̆m haŋ ɲɤ̆p lɤ̆w
hăj noj diə . dɛm za vɯən kăt tʰɯ , tʰɤ̆j sɯəŋ tăj , ɛɲ ɤ ŋwaj vɯən kăt tiə
suət ŋăj kwen ka kɤm nɯək . tʰɔ ve . za diɲ tʰɔ laj coj tʰew kuək soŋ dɤ̆j
lɔ twan , bɤ̆n zon . haj i tɯ nɔj : la tʰăŋ kɔn caj muən tʰe hiən sɯk mɛɲ tʰi
kɤ̆n cɛɲ bi kɔj tʰɯəŋ , ɲɤ̆t la ve dɤ̆w ɔk . daŋ cɔ cwiən , cɤt mot tʰɛɲ
niən cɔŋ dwan xɛc hɛt twaŋ : " ɤ , twɤ̆n , măj saŋ dɤ̆j lam z ? " . mɤ̆j lɤ̆n
di kwa bɯəj vaw ɲa tim ɲɯŋ bo mɛ măj nɔj măj di lam sa ... tuŋ nɔj xoŋ nen
voj vaŋ ma mɛ faj ɤ̆m tʰɤ̆m tim hiəw . ɲɯŋ twiən dɯəŋ xoŋ kɔ ɲa zɤ̆n tʰi
kɯw van xɤ̆n cɯəŋ ɲăj len sɛ măj law ve diəm tɤ̆p ket . ɲɯŋ cɤ̆t lɯəŋ tʰɯk
te vo kuŋ kɛm , mot dɯə cɛ kuŋ kɔ tʰe ze zaŋ bɔp haj tʰɛɲ mu cam ɲăw . aj
mwa vaj căm ciək ci kɔ kɛc mwa laj kwa kak cu haŋ vn . xoŋ biət cu haŋ
cuŋ kwok laj baw ɲiəw , ci biət kwa den laŋ sɤn za ci kwa ciək mu da
tăŋ len ɣɤ̆p zɯəj . kɯ tɯŋ dwan mot ɲɯ vɤ̆j , haŋ zɤ̆n zɤ̆n dɯək dɯə ve tʰɛɲ
fo laŋ sɤn de tiəw tʰu . tʰɤ̆m ci tʰit lɤn , tʰit bɔ kɔn dɯək sɛ săn tɯ ben
kiə maŋ saŋ dɤ̆j ban " . haj va bo mɛ ŋăj cɯək ɤ cuŋ vɤj oŋ ba cen dɯəŋ
bɯəj va ŋɯəj ban nɔ kwɛn biət haj cɔŋ tʰɤj ki haj ɤ dɔ . la tʰɯ ɲɤ̆t cɔ biət
da kwăj laj ɣăp bo mɛ haj , biət dɯək ɲa oŋ ba haj vɤ̆n ɤ bɯəj . ɛɲ tɯ baw ɤ
sɯ " xi hɔ kɔ ɣăj " năj tɤj mwa tʰu hwɛc tim ɲɤ̆n koŋ xɔ ɲɯ haj saw cen
cɤj vɤ̆j . ɲɯŋ diəw năj kuŋ zăj cɔ fam biət : muən zup cɛ laŋ tʰaŋ
xoŋ z băŋ cɔ cuŋ mot kaj ŋe . cɯə baw zɤ mɛ kɔn ba lwan laj cɛɲ
lwɤ̆n vɤj ɲăw ɣăj ɣăt ɲɯ ɣɤ̆n dɤ̆j . tɤ̆t ka kɔ tʰe do suəŋ soŋ , tʰɤ̆m ci kɔn
toj te hɤn xi cɯə tʰɯk hiən . twi ɲiən , căŋ tʰɤ̆j mot aj tʰɯk tʰi ɲiəm vu
năj . oŋ cɯəŋ nɔj vuj : " ci xi lɤn ɣa nɔj dɯək ŋwaj ŋɯ tʰi cuŋ toj mɤj
biət dɔ xoŋ faj haŋ noj diə " . tʰăj vaw dɔ la ɲɯŋ bɯk ɛɲ nɔj ve ciɲ
ɲɯŋ dɯə cɛ laŋ tʰaŋ . aw căŋ , kăp dɛn va kiɲ kɤ̆n , tʰɛɲ căn dɯəŋ oŋ
cɯəŋ tʰon nɔj : " kɤ kwan sɛt ket nap daŋ cɔ huŋ . tʰew zɔj tiəp haj lɤ̆n ,
tʰɛɲ ket lwɤ̆n huŋ daŋ hɔk daj hɔk tʰɯəŋ maj cɯ cɯə tot ŋiəp ɲɯ ba lwan
biət . tʰɛɲ kwiɛt diɲ xaj tʰak ɤ ciɲ ɛɲ ta kwa mot kic ban : huŋ den
cɤj , diən tʰwaj ɲa ba lwan do cuəŋ . ku ke : " nɔ kɔn cɔj , dɛɲ toj de
lɤ̆j tiən " . nɔj cwiən mot luk , ba kwăj saŋ huŋ va baw : " ban ko ( tʰam tɯ
tʰɛɲ ) kɔ kɔn caj daŋ ɤ dɯk . vɤj viək bɔ von mot , lɤj ɣɤ̆p doj , tɯ tʰɯəŋ
naw ma căŋ muən lam . dɛm măj cɔ vɤ , tiən tăj tʰɔ bɤ̆m dɔk . ŋɯəj ban haŋ
tʰi kɯ xăŋ diɲ mwa tɯ kak laŋ ban kwa ŋɯəj zɤ̆n tok nen zɤ̆t an twan . twi
ɲiən , ɲiəw ŋɯəj zɤ̆n di cɤ cɔ biət fɤ̆n lɤn dɛu la noŋ san , tʰɯk fɤ̆m
cuŋ kwok . lɯk lɯəŋ qltt kuŋ tɔ za bɤ ŋɤ vɤj ɲɯŋ măt haŋ mɤj ɲɯ ka cim
căŋ , ba ba ... ci kɔ ŋɯəj tiəw zuŋ la dɛɲ kuək vɤj măj zuj . xuŋ bo
băŋ diən tʰwaj : tʰa moj . ɲɯŋ lɤ̆n săw ɛɲ ɣɔj laj tʰi so măj năj tăt . tʰɔ
dɔk : saw ɛm bɔ hɛn ma xoŋ baw z cɔ ɛɲ , lam ɛɲ cɤ ka buəj . tʰu di ŋi
, kɔn tʰɔ tʰɤ zaj zoj ɤ̆m tʰɤ̆m za bɔs diən tʰwaj koŋ koŋ ɣɔj vaw so măj bi ɤ̆n
kiə . haj hɔk zɔj ɲɯŋ xoŋ hiəw saw tʰi daj hɔk cɔŋ nɯək xoŋ do . ŋăj
cu ɲɤ̆t dɛp cɤj , haj vɤ coŋ tʰu - tʰɔ ziw zit sɯə swan cɔ bɯə tiək kuəj
twɤ̆n . tʰu mot lɤ̆n nɯə hot hwaŋ . boj zoj va ci laj nɔj xoŋ biət . măt tʰɔ
sa sɤ̆m , zɔŋ lɛɲ ɲɯ băŋ : ɛm lam z kwa daŋ ma de ŋɯəj iəw zɤ̆n năj ! " .
haj vɤ coŋ lɤj kwa tiəŋ laj xa kăŋ tʰăŋ . du zɤ̆n hɤn , xɛn ɣɤj , hɛn hɔ
, cɛc mɔk , ŋi ŋɤ ... ci kuŋ ŋi căŋ nen cɔ coŋ biət , ci to bɯk
miɲ va xɔ ciw ... ɲiəw lɤ̆n tʰu da ɲɤ ŋɯəj ɣɔj vaw so măj dɔ ɲɯŋ vɤ̆n
xoŋ kɔ ŋɯəj ŋɛ ... tʰu cɔ zăŋ kɔ kɛ naw dɔ cɛu cɔk hăj cɤj sɔ miɲ nen
măk ke . tin viət : " ɛm tʰɤ̆t kwa daŋ , zu cuŋ miɲ xoŋ kɔn z vɤj ɲăw nɯə
tʰi kuŋ faj nɔj mot lɤj zɔ zaŋ . haj vɤ coŋ kwiɛt diɲ sat kɛɲ coŋ " tin
tăk " . ɛɲ bɤ̆m măj , cuəŋ do ɲɯŋ xoŋ kɔ ŋɯəj ɲɤ̆n . bɔ kɔn ka lam zɤ ,
tʰu dɔk mɤ̆w tin , măt taj mɛt , tăj zun ɲɯ ŋɯəj kam lɛɲ . kɛ ɲăn tin dɔ laj
kɔn luən tʰew sat vɤ tʰɔ hăŋ ŋăj . tʰu lam ɤ koŋ ti xak va kuŋ xoŋ kɔ dăk
kwiɛn dăk lɤj z nen xoŋ mɤ̆w tʰwɤ̆n vɤj aj . hɔ cɔ biət : tʰɔ lam ɤ koŋ ti
ɲa nɯək vɤj cɯk vu ɲɤ̆n viən biɲ tʰɯəŋ , lam koŋ ăn lɯəŋ va xoŋ mɤ̆w
tʰwɤ̆n vɤj aj . diəw năj twi tʰwɤ̆n lɤj cɔŋ viək năm băt tuŋ sɔŋ kuŋ het sɯk
ŋwi hiəm vi ze sɤ swɤ̆t . va tʰɯ tɯ , tʰu fam tʰuək moj kwan he kwa ŋɯəj coŋ
. tʰɔ hɔj tʰu kɔ ŋi aj tʰi tʰu nɔj xoŋ aj kɔ zɤ̆w hiəw xa ŋi . hom săw
kɯəŋ laj ɣăp ziəŋ tʰu . hɔ xaw sat tɯ zɯəŋ năm , bep ăn den ciɲ do i ta .
dɯŋ ban bak mot luk hɔ mɤj kwăj ve fɔŋ zam dok . va ŋwi hiəm ɲɤ̆t vɤ̆n la
vɤ̆n de kwi hwɛc . tiən ciɲ fap li kɔ tʰe ton ɲiəw tʰɤj zan . sɯ zoj ca da
cɤ̆m zɯt ! dwa ɲăw lam za . săw bi nɯə dɤ̆m vaw dɤ̆w ɣoj nen năm 1998 sin ve .
xoŋ biət hɔ ɤ dɤ̆w . so kwa toj la 596 . 094 . tuŋ ɲɯ vɛn mɤ̆j tʰɤ̆j măt cɤj .
kɔ tăj kɯw van mot miɲ lam haj vak căj făm făm za dɯəŋ . kɯəŋ fɤ̆n tic
nɛu liən kwan kaŋ ze tim . ɲɤ̆t ŋe tiɲ ! ziəŋ miɲ ŋi xak . koŋ li
xoŋ biən zɤj . 25 năm de tʰɛɲ ŋe kwa la xɔ . doj ɲɯŋ zɔt nɯək măt lɤ̆j
mot nu kɯəj . tʰu hăj nɔj vɤj coŋ , vɤj doŋ ŋiəp ɤ kɤ kwan va mot so ban bɛ
tʰɤ̆n la miɲ mɤ̆t diən tʰwaj . haj za diɲ noj ŋwaj kwa hɔ dɛu xoŋ kɔ cɛɲ
zɛɲ tʰɯə ke hăj cwiən z xak ... boŋ diən tʰwaj zi doŋ kwa tʰu kɔ tin ɲăn
. ɲɯŋ cwiən kuŋ ci zɯŋ ɤ dɔ va tʰɔ kuŋ xoŋ ŋi ŋɤ tʰem doj tɯəŋ naw
nɯə . cwiən năj tʰu faj zɤ̆w tʰɔ . tʰu ci nɔj mot kɤ̆w : " ɲɤ̆m so zoj ! " va
kup măj . tʰɔ ŋi ŋɤ so diən tʰwaj năj va de ŋi dăt măj ɣi ɤ̆m ŋɛ com kak
kuək tʰwaj cɔŋ ɲa ... kɯəŋ zăn tʰɔ nen tiəp tuk tʰew zɔj . nɛu ŋɛ dɯək ,
daŋ lɛ tʰu faj siɲ ŋi , bam sat hăj baw cɔ coŋ de kuŋ ɲăw cwi tim tʰu
fam . kɯəŋ ket lwɤ̆n : tʰɔ la ŋɯəj daŋ tin . kɯəŋ nɔj tʰɔ hăj ke diə ci ɲa
mot so ŋɯəj kuŋ koŋ ti tʰu . kɯəŋ ap zuŋ mɯw ke tʰew biɲ fap la " swa ho
nuət sɔj " . ɲɯŋ tʰu da voj vaŋ zɤ̆p măj va xoŋ baw z . vi koŋ li , vɯət
kwa mɔj biən zɤj , moj ŋɯəj da kɤ̆t len tiəŋ nɔj kwa miɲ . ŋɯək laj , kɯəŋ
xoŋ lwaj cɯ xa năŋ tʰɔ mɤj la ŋɯəj kɔ kwan he vɤj tʰu fam . zɔ vɤ̆j mot ki
sɯ diən , mot ki sɯ hwa nɛu lam koŋ tak xam ŋiəm , zam diɲ sɛ xoŋ dɛɲ
za het mot dam căj . kwa tʰɯk te , oŋ viɲ ket lwɤ̆n ɣɤ̆n 90 % kak vu căj zɔ
sɯ ko ve diən . kɔ mot ŋɯəj iəw ŋe zoj kwiɛt soŋ cet vɤj ŋe kwa kuŋ xɔ
. bɤj doj xi hɔ xoŋ du saŋ suət , tʰiəw xɛc kwan , tʰɤ̆m ci xoŋ cuŋ
tʰɯk ... ko siɲ viən mu cen dɤ̆t mi . maj kɔ ɣɯəŋ măt ŋi lɯk vɤj nu kɯəj ɛ
le , zwi kɔ doj măt ŋăj tɯ luk mɤj siɲ za da ... ɲɯŋ tɤ̆m lɔŋ ŋɯəj mi . zoj
ko tiəp tuk tʰi kɤ̆p tʰɛɲ fo . ko ɣaj ci hɔk băŋ ... taj ! " ba jɔhn , ba
susan la ɲɯŋ oŋ but den vɤj dɤj toj ... zoj tɯ za sɤ̆n băj ve nɯək . daŋ huŋ
ho tʰi xoŋ ŋɤ dɔ la bɔn zu daŋ twan tʰăŋ tɔ ɲɯ kɔn tɯəŋ , săm co dɛn
ŋɯəj , wa za sɤ̆w sɛ . tɯ dɔ kaj kew dok daw zaj haj ba tʰɯək ma ci năŋ 1 , 2
- 1 , 4 kɣ maŋ ɲan hiəw fɯək lok kɯ di vaw ɲiəw ɲa vɯən . ɲa haj xoŋ
ŋew ɲɯŋ saw xoŋ măk diən tʰwaj ? za cɯəŋ da di lam ɲɯŋ kɔ ŋɯəj ɲa ɤ
nɯək ŋwaj taj cɤ năj zu hɔk ... nu kɔn cɔ zăŋ ko iəw huŋ vi ɛɲ ɤ̆j kɔ ban
liɲ vɯət xɔ xăn , soŋ ɤ ɲiəw moj cɯəŋ ma vɤ̆n zɯ dɯək miɲ ... tʰɔ ŋi
maj ɲɯŋ xoŋ za . tʰoj dɯək , ba xoŋ muən ɛp zwiən kɔn ɲɯŋ kuŋ xoŋ tʰe
măk nɔ ɲăm măt dɯə cɤ̆n den co xoŋ biət tʰiən dɯəŋ hăj diə ŋuk . da kɛc
10 năm ve cɯək , hɤn nɯə xoŋ biət huŋ ɤ tʰɛɲ fo naw , di ziən z va ɤ baw
lɤ̆w . ciən hɯw dăk lɯk . kɤ̆w cwiən den dɤ̆j kɤ̆n het sɯk tiɲ te . muk dic oŋ
ta la ciə zɛ vɤ coŋ tʰɔ de ze be noj laj kwan he vɤj tʰu . ba vɤ kuŋ nɔj oŋ
ta vɯə za ŋwaj . taw la mɛɲ " kwaŋ niɲ " ɤ bɛzlin vɤj măj dɤ̆j ma ... " .
huŋ nɔj năŋ zɤ̆t kɛɲ zak va kuəj kuŋ ɛɲ ta hɔj : " tʰe saw măj biət ten
tʰɤ̆t kwa taw ? " . ɲɯ vɤ̆j la huŋ kɔ ɤ dɯk ɲɯŋ băŋ mot kaj ten xak . zɤ̆t
ɲiəw ŋɯəj viət da kɔ măt ɤ dɯk băŋ tʰɯ zɤ̆j kɔ ten ŋɯəj xak , zan ɛɲ miɲ
ɲɯ vɤ̆j . tʰɯəŋ kɔn , năm 1990 oŋ dɯə ko ve ha noj sin vaw cɯəŋ ŋwiən diɲ
ciəw hɔk cɯ noj . hɤn nɯə ba kuŋ kɤ̆n faj hɤp li hwa viək vi saw ba biət
ɲɯŋ tʰoŋ tin huŋ nɔj zoj . oŋ da biət hom kwa lɤp cɯəŋ dɔk zɛɲ sɛc
ɲɯŋ dɯə hăj ŋi hɔk kɔ tʰe xoŋ dɯək tʰi cɯə ? can tʰɤ̆t ! " va kuŋ kwa so
măj lɤ̆n cɯək . hăn la aj va muən z ? kuəj kuŋ tʰɔ nɔj : " nɛu zɔ ɲɤ̆m hăj dɯə
naw cɛu cɔk tʰi tɯ maj haj vɤ coŋ sɛ doj diən tʰwaj cɔ ɲăw ... " . xuŋ
bo băŋ diən tʰwaj : " tăŋ fɤ̆m " cɔ tʰu fam . " tʰi ka oŋ lɤ̆n toj kuŋ
cwiən bɔ hɔk nen saw oŋ biət dɯək toj ! " . tɔm laj xoŋ kɔ z daŋ ŋi .
ʔɛɲ ɛm vɯə ɲɤ̆n ɲăw , kɔn hɛn hom naw den sin tʰɤ̆j cɔ tʰi laj dɤ̆j năj ! " . mɛ
faj zɔk dɯəŋ tɯ doŋ dăŋ len tɤ̆n tʰɛɲ kɔ vo so kɔn dɯəŋ mɔn lɤ̆j dɤ̆t . ŋɯəj
ɣɔj den sin ɣăp oŋ va kuŋ ci nɔj mot kɤ̆w : " măj faj kut xɔj ha noj ŋăj "
. ɣɔj la xɔ haŋ ɲɯŋ tʰɯk te cuŋ la baj cɯə haŋ dɯək cɛ fu tam bɤ băŋ
ɲɯŋ tɤ̆m bat . kɯw van . cɔ biət : " ci saŋ vn haŋ mɤj dɯək nɤ̆ŋ niw cɯ ɤ
ben dɔ hɔ kwăŋ kwɤ̆t ɣe lăm " . mot kɯw van tʰi tʰɤ̆m : kɔ ɲɯŋ hom ŋɯəj ta
kɔn nɛm ka vak haŋ suəŋ ma căŋ viək z . bɔk ŋwaj kɔ zɛc laj ɲɛt ɣɤ̆p vaw
baw taj zoj vɯt len sɛ minsk fɔŋ di " . cɔŋ xi kak tʰɛɲ fo lɤn daŋ zoj
tuŋ cwiən kiəm ca , kiəm diɲ cɤ̆t lɯəŋ mu baw hiəm tʰi taj laŋ sɤn , mu
kɛm cɤ̆t lɯəŋ o at can ve . ciɲ vi za zɛ nen aj muən mwa haŋ faj mwa vɤj
so lɯəŋ vaj ŋan ciək mɤj ban . koŋ viək kwa tʰu vɤ̆n suən sɛ , za diɲ tʰɔ
vɤ̆n cɔŋ ɤ̆m ŋwaj em . " vi ɲa toj liən tuk len za . haj ɲa kin koŋ kaw
tɯəŋ va xoŋ cuŋ duŋ tʰɯ z . " taj saw ba ta laj tʰic ɲa kwa oŋ ? " .
ʔoŋ can ŋan ha noj lăm zoj ... oŋ coŋ tʰi xoŋ nɔj z . ci noŋ tʰi hɯəŋ
, mot ŋɯəj zɤ̆n , xăŋ diɲ : " ci mɤ̆j oŋ baw ve cɤ xoŋ biət cɯ ŋɯəj di
cɤ biət het . zɤ̆w hɔj ben kiə bɤ zaw . oŋ cɯəŋ ci kɔ mot ŋɯəj haŋ sɔm sat
vɛc , tʰiɲ tʰwaŋ caw hɔj sa zaw . ɲɯŋ , mɤ̆t tɤ̆t ka ! huŋ tam ket lwɤ̆n :
ɲa haŋ sɔm " cɔŋ saŋ " ! cuŋ toj kuŋ vɤ̆j . cuŋ toj con ho ba ɤ̆j ... "
. baj viət ma kuək tʰi cɤ dɤj cɯə den . taj cɤ kɯə xɤ̆w tɤ̆n tʰɛɲ , za mot
ciək mu za hiəw amɔzɔ dɯək ban 28 . 000 - 35 . 1000 d . diəw daŋ nɔj hɤn ,
tɤ̆t ka kak lwaj mu ɲɤ̆p lɤ̆w dɛu vi fam ŋiəm cɔŋ kwiɛn sɤ hɯw ci twe . ŋăj
ka xi da kɔ lɔt sop , ŋɯəj ta kuŋ kɔ tʰe bɔp mew ma xoŋ faj mɤ̆t ɲiəw sɯk
. fɯk tap xoŋ kɛm la tiɲ caŋ ɲɤ̆p lɤ̆w noŋ san tʰɯk fɤ̆m . ɣa , lɤn ...
kak lwaj dɯək ɲɤ̆p ve can lan va ban koŋ xaj taj kak cɤ ma xoŋ ɣăp bɤ̆t ki
kan cɤ naw . ŋăj ka xi fiə cuŋ kwok koŋ bo fat hiən vizus h5n1 cen lɤn
, tiɲ hiɲ tʰit lɤn taj laŋ sɤn kuŋ xoŋ bi ɛɲ hɯəŋ z . xɔ xăn ɲɤ̆t doj
vɤj kɤ kwan cɯk năŋ ciɲ la viək sak diɲ tʰe naw la haŋ noŋ san , tʰɯk
fɤ̆m ɲɤ̆p lɤ̆w . ɲɯ kak măt haŋ noŋ san tʰɯk fɤ̆m nɔj cuŋ , cɯə kɔ kăn kɯ
fap li de cɯŋ miɲ tʰɯk fɤ̆m ɲɤ̆p lɤ̆w vaw tiɲ laŋ sɤn . ba lɤ̆n tʰăj so ɣɔj
ɲɯŋ măj zi doŋ kiə vɤ̆n im lăŋ . ɲɯŋ tʰɤ̆t taj ak , xwaŋ haj tʰaŋ săw
kuŋ duŋ luk daŋ ăn kɤm tʰi diən tʰwaj kwa tʰu laj kɔ tin ɲăn . tʰɔ haj tăj
nɤ̆ŋ diən tʰwaj z sat măt vɤ hɔj " dɯə naw laj ɲɤ̆m măj nɯə i " . luk năj tʰɔ
mɤj ɲɤ za : taj saw ɲɯŋ luk ɤ ɲa ko tʰɯəŋ tăt măj ? ɲɯ vɤ̆j li zɔ fa hwaj
hɛɲ fuk , kwɤ̆j zoj kuək soŋ vi tʰu hăn tiən bak hăj diə vi la tʰiəw kăn kɯ .
kɔ faj la ko biət " nɔ " sɛ ɲăn cɔ ko ? " . cɯək ɲɯŋ kɤ̆w hɔj kwa coŋ ,
tʰu xoŋ kɔ lɤj zaj tʰic tʰwiət fuk . cɯək măt la bɤ̆t kɯ tin ɲăn naw kiəw
ʔɤ̆j tʰi tʰu faj zɯ cɔ tʰɔ sɛm de kuŋ kɔ ke hwɛc ... den nɯək năj tʰi xoŋ
tʰe ciw dɯŋ hɤn dɯək nɯə . taj saw diə ci hăn ɲăn tin la vɤ tʰɔ cɯ xoŋ la
ŋɯəj xak ? kwa ŋiən kɯw noj zuŋ ɲɯŋ mɤ̆w tin va tʰoŋ tin tɯ haj vɤ coŋ
tʰɔ , kɯəŋ ɲɤ̆n diɲ : vɤ̆n de năj tʰuək kwan he tiɲ kam . kɯəŋ hɔj : " tʰɤ̆m
tɤ̆m ɛɲ kɔ ŋi ŋɤ vɤ ɛɲ xoŋ ? " . kɔ lɤ̆n tʰɔ tʰɤ̆j xɔ ciw bɤj sɯ kwan tɤ̆m
xak tʰɯəŋ kwa oŋ zam dok tɤj vɤ miɲ . ɛɲ hɔj tʰăŋ kɔ aj daŋ tʰew duəj
tʰu xoŋ ? tʰu nɔj xoŋ lwaj cɯ ... kɯəŋ zăn tʰu tɯ maj tam xoŋ zuŋ diən
tʰwaj zi doŋ . twi vɤ̆n ɲɤ bɯw diən zɯ laj so măj ku ɲɯŋ hiən cɯə biət nen
mwa lwaj diən tʰwaj naw . ŋăj maj kaj moj naw kwa kɯəŋ sɛ ziɲ ka ? kuək dɤj
zɯəj vɛɲ mu tʰam tɯ . kɯəŋ zaw cɔ tʰu va tʰɔ moj ŋɯəj mot " ciək kɤ̆n kɤ̆w "
de buəŋ moj va kɛɲ zɯ nɔ . tʰɤj zan dam tʰwaj 4 zɤ̆j . mɤ̆j hom săw tʰɔ den
baw : vɤ ɛɲ mɤ̆t diən tʰwaj , liəw kɔ liən kwan den tʰu fam ? ŋɯəj zɤ̆w măt
cɔŋ buəŋ diən tʰwaj koŋ koŋ ? so năj la ɤ mot buəŋ diən tʰwaj koŋ koŋ
cen dɯəŋ ŋwiən ci tʰɛɲ . kɯəŋ swi dwan : kɔ lɛ săw xi xoŋ tʰe ɲăn tin
vaw măj zi doŋ kwa tʰu , kɛ kwɤ̆j zoj da kwăj saŋ tɤ̆n koŋ diən tʰwaj ko diɲ .
ket lwɤ̆n tʰew hɯəŋ năj tʰi tʰu kɔ biət kɛ kwɤ̆j zoj la aj ... ziəŋ ve de ŋi
dăt măj ɣi ɤ̆m diən tʰwaj za diɲ , kɯəŋ xwiən tʰoj . bɤj ɲɯ tʰe ɛɲ sɛ zɤ̆t
xɔ kiəm swat tiɲ hiɲ , ɲɤ̆t la xi tʰɔ fat hiən diəw z dɔ kwa vɤ ... vi nɛu
ʔɛɲ ta zɯŋ nen cwiən năj tʰi tʰe naw kuŋ dɯə za mot so ɲɤ̆n vɤ̆t de dɛɲ lak
hɯəŋ kɯəŋ . va kuəj kuŋ la oŋ ta fɔ tʰak cɔ mot kɛ xak . koŋ vɤj sɯ fɤ̆n
tic tɤ̆m li tʰu tʰi za tʰiət năj kɔ xa năŋ ɲiəw hɤn . kɔ lɛ la ɲɤ̆m " ...
kɯəŋ lwaj bɔ fɯəŋ an mot la sɛ fuk ɤ kak buəŋ diən tʰwaj xa ŋi cɔŋ
ɲɯŋ zɤ kaw diəm de " băt " ŋaj zam dok nɔ . vi fɯəŋ an năj hwăk la ket
kwa xoŋ du tiɲ tʰwiət fuk hwăk la sɛ ɣɤ̆j ton tʰɯəŋ cɔ tʰɔ va kɤ̆w cwiən sɛ
fɯk tap hɤn . tɯk la miɲ xoŋ kɤ̆n za tăj ma zăt dɯəŋ cɔ kɛ xak sɯ li kɛ
tʰu kwa miɲ . cuŋ tʰɛɲ vɤj ke hwɛc , tʰɔ tʰɯəŋ swiən ŋoj ben diən tʰwaj
cɔŋ ɲɯŋ zɤ " kaw diəm " . ɲɯ fan dwan , ba vɤ nɔj oŋ vɯə di bo za ŋwaj
. de căk căn hɤn , tʰɔ dɤj lɤ̆n săw duŋ luk so diən tʰwaj la hiən cen măj ko
diɲ , ɛɲ laj ɣɔj ve ɲa zam dok . lɤ̆n năj tʰɔ sɯŋ zɔ zɛɲ tiɲ vɤj ba ( vi
la co tʰɤ̆n tiɲ ( va tɤ̆m sɯ cwiən za diɲ daŋ kɔ zăk zoj . tʰɔ hɛn ŋăj maj
den kɤ kwan ba ɲɤ tɯ vɤ̆n , ci baw . saŋ hom săw , ɲɯ mot ŋɯəj ɛm ɣăp nan
daŋ be tăk , tʰɔ ke het tiɲ dɤ̆w kɤ̆w cwiən vɤj ba vɤ zam dok . ɛɲ kuŋ nɔj
zɤ̆t kɔ tʰe doj tɯəŋ dɔ la ŋɯəj kuŋ koŋ ti tʰu . ɛɲ tin ba biət zɔ noj tiɲ
koŋ ti coŋ , koŋ vɤj kiɲ ŋiəm tʰi ba kɔ tʰe zup ɛɲ tim za tʰu fam . va
cɔ zu săj za tiɲ huəŋ naw tʰi oŋ zam dok kuŋ cot za . ɛɲ ŋi : hɛɲ
fuk doj xi faj soŋ cen ɲɯŋ diəw xoŋ kwa tɔ tɯəŋ ... va cɔ den luk năj
ka haj kuŋ ci biət mot nɯə kɤ̆w cwiən kwa ciɲ ɲa miɲ . tʰɤ̆t tiək . zɤ̆w vɤ̆j
, kuəj kuŋ , ɲɯŋ ŋɯəj tʰew zɔj kuək tʰi vɤ̆n tʰɤ̆j mot diəw tiək . ca , kɔn
va noj dăw za kam . ŋwiən tiən dat da cɔn viət ve za diɲ ɤ̆j ( kaj hɔk kwa
mot za diɲ ŋɯəj kil ) , dɔk tʰɤ̆j ɤ̆m lɔŋ ... noj dăw săw kuək ciən . vɤ miɲ
sɤ kwa , ŋɤ̆t lim di . zoj oŋ băt dɤ̆w ke ve noj dăw kwa miɲ . ŋăj luk siɲ za
, ŋɯəj căw kɯ dɤ̆j loŋ la , dɤ̆w tʰi zaj ŋwăŋ . hɤn mot năm săw miɲ laj dɯə
vɤ di dɛ . hoj dɔ , măk zu cɯəŋ xoŋ băt buək hɔk siɲ mu hɔk tiəŋ ɛɲ ɲɯŋ
ko vɤ̆n tʰa tʰiət sin ko zaw ŋwiən tʰi lwan cɔ hɔk . săw dɔ ba laj sin cɔ ko
tɤj hɔk miən fi taj cɯəŋ mu ɤ washiŋtɔn . cɔŋ xi dɔ , vi lɔŋ kam fuk ko
ɣaj , oŋ dɛm cwiən ko tʰwɤ̆t cɔ mot fɔŋ viən tɤ ɔlimpiən nɛwspapɛz kwa tʰɛɲ
fo . săw dɔ , ciɲ ba susan da dɯə maj len hɔk daj hɔk , moj năm cu kɤ̆p cɔ
ko 30 . 000 usz . va hăŋ năm kɯ tɤj ki hɛ , ba laj mwa vɛ xɯ hoj de maj dɯək
cɤ ve soŋ vɤj za diɲ ɤ sɤn tɤ̆j . ci kɔn mot ki hɔk nɯə ko siɲ viən mu vn
sɛ tot ŋiəp daj hɔk mi . sɯ cɔn lɯə kwa ko tʰɤ̆t biɲ zi : hɔk văn xwa de săw
năj cɤ tʰɛɲ ko zaw hwăk ŋɯəj ŋiən kɯw văn hɔk nɯək ŋwaj . " xi saŋ mi
toj ɣăp zɤ̆t ɲiəw xɔ xăn , ɲɤ̆t la cɔŋ zaw tiəp va di laj " - ko ke . cɯək
, ŋăj naw ko kuŋ tɯ za ben dɔn sɛ bwit tɤj cɯəŋ . " xi cwiən len daj hɔk
toj zɤ̆t xo vi ka cɯəŋ twan siɲ viən saŋ măt , ci ziəŋ toj siɲ viən mu .
sɯ xiəm xwiət năŋ ne cen ɣɯəŋ măt ko ɣaj cɛ ciɲ la hɤ̆w kwa kwa ɲɯŋ dok
to ma liɲ mi da zaj suəŋ vn tʰwɤ cɯək . cɔŋ zaŋ dɯəŋ tɤ̆t ka siɲ viən
dɛu ɣi ɣi , cɛp cɛp , ci cɯ mot ko ɣaj mu ŋoj lăŋ lɛ tʰu kak ci tʰɯk
vaw băŋ . " hiəm ɲɤ̆t la sɛc văn hɔk cɯ noj vi siɲ viən hɔŋ măt tʰew văn
xwa xoŋ ɲiəw nen hɔ xoŋ tʰe in lwaj sɛc ɤ̆j haŋ lwat . xi toj dɔk tăŋ
maj baj doj măt ŋɯəj sɤn tɤ̆j kwa ɲa tʰɤ kwaŋ zuŋ , maj da xɔk ... kuək dɤj
zɯəj vɛɲ mu tʰam tɯ . tʰu fam dăŋ săw tʰu fam : ham muən kwa ŋɯəj haŋ sɔm
. den văn fɔŋ koŋ ti tʰam tɯ hom năj la ŋɯəj dan oŋ tɤ̆m tʰɯək , tuəj ŋwaj
tɯ twɤ̆n nɔj zɔŋ nam bo vɤj vɛ lɔ ɤ̆w hăn cen nɛt măt . oŋ nɔj daŋ bi xuŋ
bo , dɛ zwa va tʰew zɔj zaw ziət tɯ ba tʰaŋ năj . kɛ xuŋ bo cɯk tiəp ɣăp măt
, ɣɔj diən , viət zɤ̆j nɛm vaw ɲa va ɣɯj tʰɯ kwa bɯw diən dɛ zwa oŋ . zɤ̆w bɯw
kuk dɔŋ cen bi tʰɯ kɔ diə ci ɤ ha noj . huŋ ɲɤ̆n diɲ : kɛ xuŋ bo ŋăj mot
xon ŋwan , kin daw hɤn cɔŋ hɛɲ vi kwa miɲ . săw ba lɤ̆n ɲɛt zɤ̆j kwa xɛ
kɯə kuŋ mot noj zuŋ ɲɯ vɤ̆j tʰi kɛ xuŋ bo cwiən saŋ ɣɯj tʰɯ kwa bɯw diən .
ʔoŋ tʰɯəŋ di lam tɯ 7 ɣ den 18 ɣ mɤj ve ɲa . hɤn nɯə nɛu xuŋ bo de oŋ
cɯəŋ " kut xɔj ha noj " tʰi laj kɔ ŋɯəj xak len tʰăj . tɯ ŋăj cwiən ve
dɤ̆j haj ben xoŋ mot lɤ̆n va cam . măt xak , nɛu vi kɛɲ cɛɲ kiɲ zwɛɲ tʰi
hiɲ tʰɯk năj zɤ̆t kɛm hiəw kwa . kak doj tɯəŋ dɯək xwɛɲ vuŋ la ko kim , oŋ
hɔk ( fɔ văn fɔŋ ) va ɲɯŋ ŋɯəj haŋ sɔm . huŋ hɔj : " tɯ xi den dɤ̆j oŋ
da tɯŋ nɔj cwiən z vɤj hɔ ? " . huŋ zɤ̆t miɲ : " ɲɯŋ dɔ la ɲa oŋ tʰwe
kɤ ma ? " . oŋ cɯəŋ luŋ tuŋ : " a , sin loj ɛɲ , tʰɤ̆t za dɔ la ɲa toj mwa
tɯ xi muən ɤ ziəŋ vɤj ko kim " . oŋ cɯəŋ ɲɤ kɔ mot lɤ̆n ba vɤ haŋ sɔm nɔj
zɤ̆t tʰic kăn ɲa oŋ ... " vɤ̆j oŋ da nɔj z vɤj hɔ ? " . ɲa haŋ sɔm kuŋ
biət toj za ha noj koŋ tak mot tʰɤj zan zoj sɛ ve nen hɔ zăn nɛu ban ɲa tʰi
ʔɯw tiən cɔ hɔ " . ŋwaj za , tɤ̆t ka kak moj kwan he sa hoj xak kwa oŋ cɯəŋ
dɛu dɤn tʰwɤ̆n vi koŋ viək . huŋ cɔ zăŋ dɤ̆j la cwiən biɲ tʰɯəŋ . săw lɤ̆n
caw doj dɔ , ɲa haŋ sɔm xoŋ kɔ vɛ z săn dɔn oŋ cɯəŋ . dɔ la hɯəŋ mɤj
cɔ tʰam tɯ huŋ xaj tʰak ŋăj maj . ɲa hɔ coŋ vaw ŋuən tʰu cu iəw tɯ kwan
ka fe , zaj xat mɤ taj ɲa . oŋ zɤ̆t muən ve ɲɯŋ hɔ cɯə tʰɯk hiən ke hwɛc
năj nen oŋ can nan va sot zuət ... koŋ ti kwa oŋ kuŋ kɔ ke hwɛc zut oŋ ve
tɯ lɤ̆w ɲɯŋ xoŋ biət hɔ kɔn cɤ z nɯə ma cɯə tʰɯk hiən . ɤ dɤ̆j oŋ kɔn mot
ŋɯəj ban tʰɤ̆n ten hɔk daŋ lam fɔ văn fɔŋ va kuŋ tɯ miən nam za . ko bɛ lɤn
len zɯəj maj lɛu cɛɲ zɛc nat , cɔŋ mot za diɲ kɔ bon tʰe he faj sɛc bi
ɣɤ̆j di ăn sin . kak doj tak fɤ̆n lɤn xoŋ ɤ ha noj va so kɔn laj xoŋ kɔ xa
năŋ suŋ dot kwiɛn lɤj ... tɯ cɔŋ ŋɔ kɔ mot ŋɯəj di sɛ măj fɔŋ za ɛp oŋ
vaw tɯəŋ . cuŋ ɛm tʰɯəŋ ɣɔj dwa hiən la naŋ tiən ɲɔ ... " . " toj kuŋ ci
hɯə cuŋ cuŋ zăŋ nɛu kɔ ɲu kɤ̆w dɔ , toj sɛ ɲɤ den hɔ . ɲɯŋ vi li zɔ
xɛc kwan oŋ cɯə di dɯək . cuŋ kuŋ la ŋɯəj , cuŋ faj dɯək soŋ . hwan
kɛɲ da biən oŋ tʰɛɲ ŋɯəj tʰɤ̆n tʰiət kwa kim . tʰe ɲɯŋ sɯ xuŋ bo , dɛ zwa
ŋăj mot za tăŋ ka ve tɤ̆n so lɤ̆n mɯk do ɣăj ɣăt ... xoŋ kɔ kɤ sɤ de fan
dwan kɛ xuŋ bo kwan he vɤj oŋ cɯəŋ ɤ liɲ vɯk z , huŋ tɤ̆p cuŋ ŋiən
kɯw hɛɲ vi , kɛc tʰɯk xuŋ bo kwa hɔ . twi ɲiən vɯəŋ măk dɔ zɤ̆t kɔ hi vɔŋ
tʰaw ɣɤ . tɯ dɔ den năj tʰoŋ diəp kwa kɛ xuŋ bo dɛu la ɣɯj tʰɯ kwa bɯw diən ,
noj zuŋ xoŋ xak ɲɯŋ lɤ̆n cɯək ... vɤ coŋ cu kwan tʰɤ̆j ŋɯəj haŋ sɔm kɔ
tɤ̆m caŋ kuŋ den băt cwiən ciə sɛ . tiən hɛɲ : mot buəj saŋ cu ɲɤ̆t , oŋ
cɯəŋ zɤ̆j muən va saŋ kwan ka fe ɲa haŋ sɔm uəŋ nɯək . hwăk it za huŋ kɔ
tʰe dɔ dɯək fan ɯŋ naw dɔ kwa za diɲ năj . za diɲ haŋ sɔm ɣom haj vɤ
coŋ tuəj ŋwaj 50 va haj kɔn ɣaj daŋ hɔk fo tʰoŋ . kɤ̆w cwiən dɔ dɯək ɲăk
den haj lɤ̆n , ŋăn ɣɔn cɔŋ ɲɯŋ luk caw ɲăw sa zaw ... " . nɛu sɛt tʰeo
ɲɤ̆n diɲ ban dɤ̆w ve noj zuŋ va kɛc tʰɯk xuŋ bo tʰi swi dwan năj kuŋ kɔ
lɔzic . dɤ̆j kuŋ zɤ̆t xɔ la cwiən mɤ̆w tʰwɤ̆n cɔŋ kiɲ zwɛɲ vi ɲɯŋ ciən
lɯək fat ciən la zɔ lɛɲ daw koŋ ti kwiɛt diɲ . vɤ̆j oŋ cɯəŋ daŋ kɔ ɲɯŋ
z va kɔ tʰe mɤ̆t z ? toŋ ket kuək tʰi viət fɔŋ sɯ - ki sɯ 2004 : dɤ̆m nɛt kaj
dɛp cɔŋ kuək soŋ . nɛu kuək tʰi năm 2003 ci ɲɤ̆n dɯək 181 baj tʰi kuək tʰi
năm 2004 da ɲɤ̆n dɯək den 527 baj zɯ tʰi . ŋɛ laj băŋ ɣi ɤ̆m va kwa mo ta kwa
ʔoŋ cɯəŋ tʰi huŋ tʰɤ̆j tʰaj do za diɲ năj zɤ̆t biɲ tʰɯəŋ , xoŋ tʰe hiən
z la . ke hwɛc la oŋ cɯəŋ sɛ cɔ haŋ sɔm biət tin : koŋ ti cɔŋ nam kɔ
ke hwɛc zut oŋ ve . tɯ xi kɔ tin mɤ ŋɔ mɤj da kɔ mot so ŋɯəj hɔj mwa ɲa
ʔoŋ cɯəŋ , cɔŋ dɔ kɔ za diɲ haŋ sɔm ... va hɔk zɔj : ko bɛ la hɔk siɲ
zɔj kɤ̆p hwiən , kɤ̆p tiɲ ... ke hwɛc năj tiɲ te ɤ co oŋ cɯəŋ cuŋ ŋwiən
vɔŋ vɤj ɲa haŋ sɔm la : di xɔj ha noj . suk doŋ va xoŋ it ban dɔk da doŋ
viən , ɣɔp fɤ̆n ciə sɛ vɤj " naŋ tiən ɲɔ " . dăk biət la ɲɯŋ la tʰɯ xuŋ
bo vɤ̆n ɣɯj den dɛu dɛu va noj zuŋ xoŋ tʰăj doj . săw mot vaj kɤ̆w cwiən sa
zaw xoŋ ziɲ zaŋ tɤj ɲa kɯə hăj koŋ tak , cɔn luk văŋ xɛc ɲɤ̆t tʰi
diən tʰwaj zi doŋ kwa oŋ cɯəŋ do cuəŋ . twi ɲiən , diəw huŋ zɤ̆t mɯŋ la
vɤj tʰoŋ diəp năj kɔ tʰe hiəw kɛ xuŋ bo xoŋ kɔ i diɲ dɛ zwa tiɲ maŋ oŋ
cɯəŋ . " ban dɔk biət viət fɔŋ sɯ va viət fɔŋ sɯ xa tot " , ɲiəw ŋɯəj
tʰew zɔj kuək tʰi da nɔj tʰe . " naŋ tiən ɲɔ " cɔŋ za diɲ " kaj baŋ " (
kwa tiən zuŋ ) la mot cɯəŋ hɤp . ɤ̆j vɤ̆j ɲɯŋ xi len 7 tuəj ko bɛ xoŋ ciw
tʰew mɛ di ăn sin nɯə , dɔj di hɔk . hiən da zut 5 . 000 doŋ cɔ mɛ kɔn ci ɤ̆j
. kɔ ɲiəw baj zɯ tʰi da cɔn de taj ve ma twi va hiv , ɲɯŋ tɯəŋ ciɲ tɯ ...
dɔk kɯ ŋɛ zɤn zɤn . tɯ tʰwɤ mɤj lɔt lɔŋ , ko bɛ da faj kwăt kwew săw lɯŋ
ŋɯəj mɛ diw di sin ăn xăp dɤ̆w dɯəŋ sɔ cɤ . ti le ɤ̆j cɯə faj la kaw ɲɯŋ
kuŋ cɔ tʰɤ̆j ban liɲ kwa ban dɔk cɔŋ viək cɔn de taj va tʰe hiən de taj .
ka ɲa soŋ cen tʰwiən ɤ sa to xoŋ kɔn kaj z daŋ za noj 10 . 000 doŋ .
ban cuŋ xaw lɤ̆j lam tiək xoŋ cɔn dɯək zaj ɲɤ̆t . xoŋ kɔ zaj ɲɤ̆t ɲɯŋ
kuək tʰi ɣăt haj dɯək ɲiəw tʰɛɲ kwa : dɯə den ŋɯəj dɔk ɲiəw baj viət tʰu vi
. kɯ tʰe ŋɯəj va ŋɯə wa za kwok lo 7 ... " . ba xɔk it bɤj lam z kɔn nɯək
măt nɯə ma xɔk . haŋ căm maj lɛu ɲɯ vɤ̆j da dɯək zɯŋ len zɯə nuj zɯŋ ,
kwɛɲ ŋoj cɯəŋ nɤj vuŋ biən zɤj ɤ tʰɛɲ hwa . mot ŋɯəj căj bo fiə cɯək
de zɛp dɯəŋ , dan ŋɯə căj zɯə , haj ŋɯəj di sɛ minsk ap zaj fiə săw . ɤ
hwe , tak za ci tɯəŋ vɤj sɯ cɤ̆n cɔŋ , kam fuk , da viət ɲa cwiən kɯw
ŋɯəj ɣɯj zɯ tʰi . cin dɯə kɔn cɔŋ ɲa hiən măw kɯw ŋɯəj va kak căw toj
kuŋ daŋ noj tiəp ... " . dɔ la ɲa " xoŋ zăw tiən kwa ɲɯŋ dɯək kaj aj
kuŋ kɔj cɔŋ viək tʰiən . hăŋ ŋăj căm băm , ɲin ŋăm haj dɯə kɔn ŋɤ̆n ŋɤ
, kɤ̆m , diək , baj liət , noj dăw cɔŋ oŋ kaŋ lɤn hɤn . măj tʰăj ŋɯəj ɲa
fat hiən , bi kic dɔ da xoŋ săj za . beɲ tɤ̆t kwa cuŋ nɔ cwiən het saŋ
miɲ , miɲ cet kuŋ dɯək , căŋ zam wan tʰan aj . " bɛ ŋa kuŋ cɤ̆p cɯŋ di
laj dɯək , loŋ la cen ŋɯəj zuŋ ɣɤ̆n het . ɲɯŋ xo kaj vɤ̆n kɤ̆m diək xoŋ
biət z . luk naw kuŋ ɲăn ɲɤ kɯəj , luk naw kuŋ dɔj ăn . tʰăŋ ɛɲ tʰi vɤ̆n
liət , vɤ̆n kɤ̆m diək " . kɛc an taŋ năj ŋɯəj ta tʰɯəŋ ɣɔj băŋ tɯ " sɔk ceo
" . beɲ haj kɔn dɤ tʰi den lɯət oŋ fat beɲ uŋ tʰɯ za zăj . va oŋ la mot
cɔŋ ba ŋwiən dɤn dɤ̆w tiən kwa vn fat dɤn kiən kak koŋ ti san swɤ̆t hwa cɤ̆t
mi . vɤ , kɔn va oŋ ba , kak ɛɲ kak ci ɲa vɤ da xo sɤ vi mɤ̆j dɯə kɔn ɲa
miɲ lăm zoj . mot kɯw ciən biɲ ɲɯ oŋ , mot ŋɯəj ca ɲɯ oŋ kɔ bon dɯə kɔn
ʔɤ hwiən an law ( haj fɔŋ ) . " luk dɤ̆w dăw miɲ xoŋ nɔj vɤj aj , kɯ ɤ̆m tʰɤ̆m
ciw tʰoj . ɲɯŋ kaj cɯŋ uŋ tʰɯ tʰi dăw lăm , nɔ hɛɲ ha suət ka ŋăj lɤ̆n
dem . oŋ băt dɤ̆w kɤ̆w cwiən ve noj dăw za kam xoŋ faj tɯ miɲ ma tɯ mot
ŋɯəj xak . faj soŋ . xi vɤ biət , dɯə len viən 108 kwɤ̆n doj tʰi uŋ tʰɯ za
zăj kwa miɲ da căj saŋ ɣan . beɲ năj kuŋ căŋ biət soŋ cet luk naw " .
dăw lăm , tuj lăm ... " . mɤj 16 tuəj ( năm 1971 ) ŋwiən văn kwi tiɲ ŋwiən
ɲɤ̆p ŋu . zaj fɔŋ zoj , kwi kuŋ doŋ doj vɤ̆n ɤ laj tʰem haj năm de ɣɤ bɔm
min ɤ kwaŋ nam - da năŋ . oŋ dɯək diəw ve dɤn vi tʰoŋ tin tʰuək sɯ dwan 2 ,
kwɤ̆n xu 5 . sɯk xwej iəw , laj kɛɲ ŋew tuŋ nen faj den tʰaŋ 9 - 1987 ( 33
tuəj ) oŋ mɤj lɤ̆j dɯək vɤ . oŋ cɯəŋ ke : lɤ̆n bi kɛ xuŋ bo zap măt la buəj
ciəw toj xi oŋ di lam ve . " hoj ɤ̆j , miɲ va doŋ doj la ɲɯŋ tʰɛɲ niən
xwej mɛɲ , ăn uəŋ vaw kɔ ɲiəw luk tʰɤ̆j hɤj cwaŋ vaŋ , ɲɯk dɤ̆w . tʰăŋ bɛ
dɛ za kɔ 1 , 9 kɣ , dɤ̆w mem ɲun ɲɯ kwa bɔŋ băj , ɲɯŋ luk dɔ dɤ̆w kɔ biət
căw nɔ bi lam saw . kaj ten ŋwiən kwaŋ cuŋ miɲ dăt cɔ nɔ la kuŋ mɔŋ nɔ
xwej mɛɲ , zɔj zaŋ ɲɯ tɯəŋ kwɤ̆n tɤ̆j sɤn năm naw . bak si kɔ hɔj ɲɯŋ luk
dɔ dɤ̆w biət ɛɲ hɯəŋ cɤ̆t dok za kam la z . kɯ ŋi dɛ kɔn za kɔ dɤ̆w kɔ duəj
nuəj lɤ̆w kuŋ lɤn . ɲɯŋ kɔ hoj hɤ̆n kuŋ căŋ dɯək , zɤ noj dăw cɔŋ oŋ ,
cɔŋ haj dɯə kɔn kɯ sɤ sɤ za dɔ . " faj soŋ , nɔ kuŋ la kɔn ŋɯəj dɯək maŋ
năŋ dɛ dăw , kuŋ kɔ ten kɔ tuəj ɲɯ mɔj ŋɯəj ... " . oŋ ba tʰi kɯ ŋi ɲa
miɲ doŋ cam lam saw kɯ kuŋ baj , le lat suət . " miɲ lam kaj z xoŋ baw
zɤ hoj hɤ̆n , cɯ mot lɤ̆n zwi ɲɤ̆t la cwiən lɤ̆j vɤ dɛ kɔn ... " . xoŋ dɯək ăn
nɔ dɤ̆p fa het , nɛm ɣɛc , vɯt zak xăp ɲa zoj nɛm kwa ka ɲa ŋɯəj xak . vɤj
kăn beɲ uŋ tʰɯ , vɤ zoj kak ɛɲ ci căj văj văj mɯən , tʰe cɤ̆p ka dɤ̆t ɤ kwe
de kɔ cen 200 ciəw doŋ cɔ oŋ căj cɯə . ɲɯŋ zɤ̆w maj saw noj , vɤ coŋ
dɤ̆w ɣoj tăj ɤ̆p , ɲiəw dem dăw xoŋ ŋu dɯək , kɯ coŋ moŋ len , kăm dɤ̆w
suəŋ ɣoj ... vɤ̆j ma kwiɛn dɯək soŋ kwa cuŋ kuŋ căŋ za soŋ vi dăw dɤn ,
beɲ tɤ̆t . toj tin miɲ sɛ tʰăŋ ... " . haj dɯə cɛ tɤ̆t ŋwiən vɤ̆n kwɛu kwaw ,
fa fɛc cɔŋ suət kɤ̆w cwiən kwa bo . toj cɤt ɲɤ̆n za haj dɯə cɛ muən nɔj
z dɔ vɤj ŋɯəj ca toj ŋiəp kwa cuŋ ... maj ɲa , hat ɣaw zɯə cɯəŋ sɤn .
za laŋ pɤlɔŋ zɤza , 68 tuəj , kɯəj mɔm mɛm nɔj : " cen cɔ zɤ̆n miɲ kaj văn
miɲ , văn hwa , faj lam tʰew . kaj dɤ̆w ŋɯəj kɤtu miɲ luk mo kuŋ hɔk tʰeo
kaj tot ɲɛɲ lăm ... " . cwiən ke ve ɲɯŋ ŋoj ɲa . ɲɯŋ daŋ nɔj ɲɤ̆t la
laŋ da hiɲ tʰɛɲ mot doj tʰɤ mok . xi sɯə 16 tuəj miɲ kɔn zam tiɲ ŋwiən
ɲɤ̆p ŋu de di dɛɲ mi , zɤ kɔ z faj sɤ cɯ . sɔŋ baj tʰe zuk , kak tʰɛɲ
tʰiəw niən so ve kwɛt zɔn ɲa ziəŋ , so ɤ laj kwɛt zɔn sɤ̆n ɣɯəl va dɯəŋ vaw
laŋ . va za laŋ bhliŋ czlɤ̆ŋ da bɔ hɤn mot năm miət maj tʰew hɔk kaj ŋe
kwa ɲɯŋ ŋɯəj tʰɤ miən suəj . di len vɤj " lwa ɲa nɯək " . tʰɤ̆j kɛɲ mɛ kɔn
ŋɯəj ta ziw zit dɯə ɲăw den cɯəŋ ma tʰɛm . lwa kɔ ɲiəw lwaj , ɲiəw ten .
ɲɯŋ zɤ̆n laŋ kɯ ɣɔj nɔ la " lwa ɲa nɯək " , " lwa biən fɔŋ " . kuək dɤj
zɯəj vɛɲ mu tʰam tɯ . zɤ̆n aɣzi mɯŋ ma bo doj kuŋ mɯŋ . ɲɯŋ tʰu fam dăŋ
săw tʰu fam : ŋɯəj dan ba den tɯ fɯəŋ nam . huŋ sɛ laj faj tʰɯ kim . tăm
sɔŋ nɛu tʰɤ̆j cɯə se zic bi tʰɯ tʰi oŋ faj kiəm kɤ zăt sɛ di mwa săm , ɲɤ̆w
ɲɛt vɤj ban bɛ ... ket kwa la bi tʰɯ vɤ̆n năm ŋwiən co ku , xoŋ kɔ zɤ̆w hiəw
da bi doŋ den ! den luk kim faj hɔj vi saw tʰi oŋ cɯəŋ laj nɔj : xoŋ kɔ
cwiən z kwan cɔŋ . dɤj xi kim xoŋ tʰe ciw dɯək va hɔj nɯə tʰi oŋ cɯəŋ
dɯə bi tʰɯ dɯŋ koŋ văn koŋ ti cɔ ko sɛm ... oŋ cɯəŋ ke : kim zɤ̆t buən .
ʔoŋ hɔj kim : " ɛm muən ve nam vɤj ɛɲ xoŋ ? " . ɛm kɔn hɔ haŋ , kwe kwan .
ɲɯ kɔn ŋɯəj ta kuŋ da tʰi kɯ vaw daj hɔk , bo mɛ kɔ tʰe ŋoj mot co saj baw
cuŋ . " ŋăj bɤ̆j zɤ tʰi xoŋ dɯək ɛɲ a . vaw dɔ la lɤ̆m , ɛm sɤ . oŋ cɯəŋ
laj kɔ tʰem diəw xoŋ cuŋ tʰɯk vɤj huŋ . diəw xoŋ cuŋ tʰɯk dɔ la z ,
huŋ laj faj cɤ . xɛc tɯ miən nam za . ba xɛc nɔj : " nɛu kak ɛɲ lam tot
viək toj ɲɤ , toj sɛ zɤj tʰiəw vɤj kak ɛɲ mot xɛc haŋ nɯə . xoŋ aj ŋi
tʰon laŋ ŋɯəj kɤtu nɤj cɯəŋ sɤn biən diə năj laj ɣom twan ɲɯŋ ŋoj ɲa dɛp
, kiən ko tʰe năj . coŋ ba ɤ̆j kuŋ lam ɤ kɤ kwan coŋ toj va ɣɤ̆n dɤ̆j law ta
kuŋ kɔ zɤ̆w hiəw bo bic " . huŋ sɯŋ sot ɲɤ̆n za : oŋ cɯəŋ daŋ kɔ vɤ kɔn !
coŋ ba lam ɤ ha noj taj văn fɔŋ daj ziən kwa mot zwɛɲ ŋiəp miən nam . vi
vɤ̆j xi ɲɤ̆p zɯ liəw mɤj ma kɔ sɯ cuŋ hɤp tʰi măj tiɲ sɛ baw ŋăj . ma lam
mot kaj ɲa zɯəŋ tɯ sɛ ɣo den xi zɯŋ len ton zɤ̆t ɲiəw koŋ tʰɤ . kɔ i kiən
cɔ zăŋ : lɤj zuŋ tʰoŋ tin kwa ba xɛc de tim hiəw vɤ coŋ oŋ cɯəŋ va
lɤj zuŋ oŋ cɯəŋ de tim hiəw oŋ hɔk . kuəj kuŋ ban zam dok da fe zwiət i
kiən kwa huŋ va kwa da so ɛɲ ɛm . twi ɲiən dɤ̆j kuŋ la luk noj bo koŋ ti
tʰam tɯ săj za mot kuək cɛɲ lwɤ̆n . ɲɤ̆n vɤ . oŋ cɯəŋ zɤ̆t tʰɔt miɲ va hɤj
boj zoj zoj coŋ ce : " tʰi toj da xaj tɯ dɤ̆w zoj kɔn z ? " . oŋ da tɯŋ kɔ
zoj duŋ xoŋ ? " . " xoŋ , bɔ saw dɯək ! vi oŋ cɯəŋ va kim iəw ɲăw băŋ
tiɲ kam tʰɤ̆t , vɯət kwa baw xɔ xăn , ŋiə năŋ tiɲ sɤ̆w va xoŋ diəw z
ŋăn kan hɔ . " ɲɯŋ căk kɔn oŋ tʰi vɤ̆n xoŋ bɔ oŋ cɯ ? " . " a , kuŋ lɤ̆w
lăm zoj ... toj xoŋ kwan tɤ̆m ... " . " năj vɤ oŋ soŋ tʰe naw ? " . săp ɲɔ
vɤ̆n tʰɯəŋ swiən liən he " . " căk cuŋ biət oŋ da mwa ɲa ɤ ha noj ? " . bɤj
zɯə miɲ ban vɤj dam caj cɛ : hăj la zɤ̆n miɲ faj hɔk cɔ dɯək kaj ŋe ni ?
" kɔ , tʰiɲ tʰwaŋ nɔ vɤ̆n ɣɔj diən vaw so ɲa toj ma " . " kɔn oŋ ɤ vɤj mɛ ? "
. aj kuŋ ŋaj xɔ ma hɔk dɯək vi cɯək năj miɲ ci kwɛn kɤ̆m kaj zɯə , kaj ziw
tʰoj . sɛm laj ten , tuəj , ɛɲ tʰi oŋ năj xoŋ faj oŋ cɯəŋ ma la oŋ hɔk
, fɔ văn fɔŋ kwa oŋ cɯəŋ . " ɤ , ɤ vɤj mɛ ... " . săw mot hoj coŋ ce ,
ʔoŋ cɯəŋ hɔj : tʰe oŋ ŋi ŋɤ vɤ toj a ? " . kɛ xuŋ bo swɤ̆t hiən ! kuək
dɤj zɯəj vɛɲ mu tʰam tɯ . tʰew dɛɲ za kwa oŋ cɯəŋ , oŋ hɔk la ŋɯəj ɲu
mi hiən lɛɲ . ɲɯŋ miɲ xwiən ɛɲ ɛm dɯŋ nan , vɤj kaj zɯə kaj zaw ma zɤ̆n
miɲ cam xăk dɯək cen kaj ɣɯəl , kaj ɲa mo . oŋ cɯəŋ bi xuŋ bo ŋăj mot
kăŋ ɲɯŋ huŋ tʰi vɤ̆n cɯə biət faj lam z tiəp . ɲɯŋ cɯə den nɯə twɤ̆n tʰi
ʔoŋ cɯəŋ da voj va kɤ̆w kɯw huŋ . huŋ zap noj kak tiɲ cɤ̆t , zɯ kiən : nɛu
tʰoŋ tin kwa ba vɤ oŋ hɔk la duŋ tʰi oŋ cɯəŋ va vɤ kɔn vɤ̆n dwan tu biɲ
tʰɯəŋ . oŋ hɔk soŋ taj văn fɔŋ , da kɔ vɤ va haj kɔn cɔŋ miən nam . muən
het ŋi tʰi faj lam zɔ sɛm vɤ oŋ kɔ duŋ tʰu fam xoŋ " . xoŋ aj tin ko
va ko kuŋ xoŋ dɛm tʰew zɤ̆j tɤ twi tʰɤ̆n ... ɲɯŋ tʰu fam dăŋ săw tʰu fam
: ŋɯəj tiɲ bi ɤ̆n . haj ŋɯəj kɔ moj kwan he tʰɤ̆n tiɲ ɲiəw năm cɯək va cɯə
tʰɤ̆t tʰo vɤj ɲăw diəw z . hɤn nɯə , cɔŋ koŋ ti tɯ ɲɤ̆n , viək tʰăŋ cɯk
fɔ len cɯəŋ xoŋ tʰăj doj ɲiəw ve kwiɛn va lɤj . kwa ɲɯŋ tʰoŋ tin năj ,
huŋ cɔ zăŋ xa năŋ oŋ hɔk la tʰu fam zɤ̆t mɤ ho . tʰe ɲɯŋ kuŋ xoŋ tʰe
cɤ dɤj , huŋ nɔj : " da diəw ca tʰi aj toj kuŋ kɔ kwiɛn ŋi . kim ( ten ko
) ve kwe maj taŋ bo zoj kwăj laj ha noj zaj kwiɛt vu taj nan zaw tʰoŋ . kim
dɯək miɲ wan , zɤ̆j tɤ , sɛ măj kwa oŋ cɯəŋ luk dɔ mɤj dɯək ca . tʰiən
zwiən . tʰɤ̆t za lɤ̆n cɯək xi tʰɯ ɲa haŋ sɔm , huŋ da zăn oŋ cɯəŋ zɤ̆w kim
vi dɔ kuŋ doŋ tʰɤj la tʰɯ ka kim . oŋ cɯəŋ ke năm dɤ̆w tiən tɯ saj ɣɔn za ha
noj , oŋ bɤ vɤ cɔŋ sa la va buən tɛ . dam doŋ cɔ biət mot ɛm ɲɔ daŋ di
cen dɯəŋ bi sɛ so ŋa bɤ̆t tiɲ . ŋɯəj ɣɤ̆n dɔ ɲin tʰɤ̆j ko ɣaj năj daŋ dɤ ɛm
bɛ dɔ zɤ̆j . ɲin ko ɣaj siɲ săn , iəw duəj va toj ŋiəp , oŋ cɯəŋ xoŋ
dɛɲ zɤj bɯək . oŋ ɣɔj tasi va kuŋ ko ɣaj den beɲ viən . lam kaj ɲa ɲɯ
ŋɯəj suəj miɲ ko hɔk miət tʰi dɯək tʰoj " . ŋɯəj daŋ nɔj kɔn laj la tiɲ
ɲɤ̆n kwa oŋ cɯəŋ . tʰɤ̆t toj ŋiəp , bo ko da tăt tʰɤ cɯək dɔ 30 fut cɔŋ
kɛɲ ko dok cen zɯəŋ beɲ . kuj ɣɯəŋ măt sɛɲ zɤt , kim li ɲi lɤj kam ɤn va
zut zɛ biəw ɤ̆n ɲɤ̆n mot bɔk cɯŋ ɣa . kɔ lɛ dɔ la tʰɯ taj san lɤn ɲɤ̆t kwa ko
luk dɔ . mɔj kɤ hoj dɛu faj tɤ̆n zuŋ ciət de ɲɯŋ moj bɯək di dɛu kɤ̆n kɔ zɤj
han ɲɤ̆t diɲ ... ŋoj ben ɲăw cɔŋ haŋ nɯək , kim cɔ biət kwe ɤ luk ŋan ,
băk zaŋ . ɲa kim ŋew , bo om năŋ faj năm viən ha noj . kim suəŋ ha noj
vɯə căm bo , vɯə kiəm viək lam tʰwe . năj bo mɤ̆t , oŋ cu da cɔ kim ŋi viək
. săw xi zɔn taj liəw , sɛc vɤ , oŋ sɛ dăt bi tʰɯ tʰɤ̆t hɤ heɲ saw cɔ kim
ɲin vaw ban la ɲɤ̆n za ŋăj . kim cɯə biət di dɤ̆w , lam z vi ɤ kwe kuŋ xoŋ
kɔn vɯən zuəŋ ... oŋ cɯəŋ hɯə sɛ tim cɔ kim mot viək lam va mot kăn ɲa cɔ
ʔɤ ha noj . di lam dɯək mɤ̆j buəj tʰi kim om . ŋɯəj kwɛn zwi ɲɤ̆t kwa ko ciɲ la
ʔoŋ cɯəŋ . de dɛɲ za ciɲ sak hɤn , huŋ kɤ̆n biət tɯəŋ tɤ̆n tʰaj do kwa kim
cɯək cwiən oŋ cɯəŋ bi xuŋ bo , dɛ zwa . ŋɯəj dɛp cɯək ɲɯŋ kuək xuŋ
bo . dɛɲ xaj tʰak tiəp . lɤ̆n tʰɯ haj oŋ cɯəŋ bi xuŋ bo la ciəw cu ɲɤ̆t
, oŋ va kim kuŋ ɤ ɲa . oŋ cɯəŋ kwiɛt diɲ mwa kăn ɲa daŋ ɤ hiən năj ,
zɔn xɔj văn fɔŋ va dɯə kim den soŋ kuŋ . oŋ cɯəŋ ŋɛ sɔŋ xoŋ nɔj z
vɤj kim . " ɛm xoŋ tʰɤ̆j . kɔ cwiən z vɤ̆j ɛɲ ? " . " xoŋ kɔ z . ɛɲ ci
ŋaj ban haŋ xoŋ biət so zi doŋ kwa ɛɲ nen ɣɔj ve dɤ̆j . " vɤ̆ŋ a ! " . kim
kɔ vɛ zɤ̆t lɔ lăŋ cɔ oŋ . kɤ̆w cwiən lɤ̆n năj laj cɔ huŋ tʰɤ̆j xak lɤ̆n cɯək
. nɛu kim la ŋɯəj daw ziən cwiən xuŋ bo tʰi căk căn ko ta xoŋ cu doŋ
ɲɤ̆k diən tʰwaj ma de oŋ cɯəŋ ɲɤ̆k . vɤ̆j kim cɔŋ saŋ ? lɤ̆n dɤ̆w tiən bɔn
cuŋ ɣɯj kwa bɯw diən tʰi tʰɯ den duŋ luk oŋ va kim kuŋ ɤ ɲa . tiɲ kam haj
ŋɯəj năj siɲ ɲɛɲ cɔŋ va tʰɛɲ doj tiɲ ɲɤ̆n luk naw căŋ biət . oŋ cu
kɤ̆p cɔ kim hɔk tiəŋ ɛɲ , vi tiɲ va năj la cuŋ kɤ̆p ke twan de săw năj oŋ
sɛ sin viək cɔ ko . cuəŋ diən tʰwaj ko diɲ zew , kim ɲɤ̆k măj , săw dɔ kɛu
ʔoŋ kɔ ŋɯəj kɤ̆n ɣăp . tʰaj do xoŋ tʰe la dɔŋ kic dɯək . săw dɔ tʰi liən tuk
kɔ tʰɯ xuŋ bo ɣɯj ve ɲa . oŋ cɯəŋ kuŋ xoŋ zɤ̆w kim nɯə ... ki niəm 59
năm kɛc maŋ tʰaŋ tam va kwok xɛɲ 2 - 9 . ki kwan zɯə lɔŋ dɤ̆t tʰɛp . kɔ
mot koŋ ciɲ ki ziəw kwa ɲɤ̆n zɤ̆n tp . hkm : diə daw ku ci . huŋ ɲɤ̆n diɲ
tʰew ka haj hɯəŋ tot va sɤ̆w dɛu kɔ kɤ sɤ . va cen 10 . 000 caŋ caj , ko ɣaj
ku ci da do măw sɯəŋ de tʰɛɲ haw tʰɛɲ lwi . daw hɤ̆m suət ... 15 năm . ɲiəw
doŋ baw , doŋ ci hi siɲ . lɯk lɯəŋ kɛc maŋ ŋăj kaŋ mɤ̆t mat ... năm 1960
, săw fɔŋ caw doŋ xɤj , dic kaŋ tăŋ kɯəŋ zuəŋ bo , tiɲ hiɲ kɛc maŋ
kaŋ tʰem kam ɣɔ . ŋɯəj cɯək ŋa , ŋɯəj săw tiən . xăp kak u kɤ̆j , xăp kak
biə zɯŋ tɯŋ ɲɔm ŋɯəj lo ɲo . za cɛ ɣaj caj , nam fu law ɤ̆w , tɤ̆t ka
xoŋ fɤ̆n biət tʰɛɲ fɤ̆n dɛu zuŋ zuŋ law vaw cɤ̆n mɤj . băt dɤ̆w tɯ năm 1961
, sa ɲwɤ̆n dɯk fat doŋ fɔŋ caw daw diə daw . tʰoj ɛɲ vaw dɔ cɯək mot tʰɤj
zan zoj miɲ tiɲ ... " . diəw la tʰɯəŋ la diə daw năm zɯə lɔŋ dic , bi
fɔŋ twa bɤj bon be don bɔt va năm sat nɛc tʰu do kwa bo măj ciən cɛɲ mi -
ŋwi . zɔ vɤ̆j xi di kan , zu swɤ̆t fat tɯ bɤ̆t kɯ hɯəŋ naw , dic kuŋ faj kan
kwa ɲwɤ̆n dɯk . cɯək tiɲ hiɲ dɔ , daŋ wi sa ɲwɤ̆n dɯk da kwiɛt diɲ faj daw
diə daw , lɤ̆j dɔ lam he tʰoŋ cu ɤ̆n va fɔŋ tʰu fan koŋ , fɔŋ tʰu tiən
koŋ . ŋɯəj za dan ki , cɛ kɔn muk nɯək , dan oŋ daw , fu nɯ nɤ̆w kɤm nɤ̆w
xwaj ... kak ɤ̆p , kak laŋ hɯŋ hɯk xi tʰe kɛc maŋ . koŋ viək ɛɲ huŋ dɔ
xoŋ ci ziən za mot tʰaŋ , mot năm . ɲɯŋ doj wiən ɯəŋ ŋăj sɯə zɤ năj
ŋɯəj kɔn ŋɯəj mɤ̆t . dɔ la ɲɯŋ caŋ caj dɤ̆w tiən kăm ɲat kuək vaw lɔŋ dɤ̆t
daw diə daw tʰɤj coŋ mi . vɤ̆t zuŋ daw la mot lɯəj kuək kun , zɤ̆n diə fɯəŋ
ɣɔj la kuək ŋaw , kan ŋăn cɯŋ 3 - 4 tɤ̆k . ɲɯŋ miəŋ tʰi zɤ̆t hɛp , dɯəŋ
kiɲ cɯŋ 6 tɤ̆k . moj miəŋ tʰi kɛc ɲăw 10 m . ɲɯ vɤ̆j moj to daw moj ben 5 m
. kɯ tʰe kak dwan diə daw dɯək noj zoŋ za , moj ŋăj mot cut . " sɯəŋ soŋ "
, " nut caj " va lo tʰoŋ hɤj ki ziəw . lɔŋ diə daw xoŋ tʰăŋ ma ŋwăn ŋweo
ʔuən xuk , ŋwăt kwa ŋwăt laj . oŋ ut kaŋ zaj tʰic : la de cɛɲ caj ( lɯw
dan ) kwa dic . ɲiəw ton tʰɤ̆t da săj za . " doj kwɤ̆n cuət koŋ " bɤ̆t lɯk va
tʰɤ̆t baj . băŋ kiɲ ŋiəm zɤ̆n zan , zu kic za ɲwiən ɤt , hat tiəw tʰɛɲ
bot zăk ben cen de cɔ xoŋ dɛɲ hɤj dɯək . kuəj kuŋ zu kic faj ɲɤ ŋɯəj
vaw noj tʰɛɲ mwa kak lwaj zɤ̆w tăm , sa boŋ kwa liɲ mi ve boj ɤ ben cen .
kuək dɤj zɯəj vɛɲ mu tʰam tɯ . xi dic fat hiən fan koŋ , laj tʰew dɯəŋ
haw zut vaw lɔŋ dɤ̆t ... ɣɔj diən cɔ huŋ , zɔŋ oŋ cɯəŋ tʰi tʰaw , hot
hwaŋ : " toj daŋ bi mot tʰăŋ tʰew zɔj . oŋ den ŋăj ɲɛ ! " . " nɔ xwaŋ 30
tuəj , măk aw kɛ , kwɤ̆n bɔ , ŋoj cen sɛ zzɛam ii , doj mu dɛn . zɯət duəj kɛ
zɯət duəj . " ɲɤ̆n zaŋ nɔ za saw ? " . oŋ cɯəŋ cɯə tɯŋ ve kwe kim va kuŋ
xoŋ biət ŋɯəj tʰɤ̆n naw kwa kim ŋwaj bo ko da mɤ̆t . oŋ cɯəŋ cɔ biət xi
mwa ɲa oŋ ci lam zɤ̆j tɤ viət tăj va tɤ zɤ̆j dɔ oŋ dɯə kim zɯ ho . oŋ
cɯəŋ za ŋwaj tʰi ten aw kɛ bam tʰew săw . kim bɔk za , dɔk sɔŋ zɔŋ cɯ dɛ
zwa , ko taj măt lo vɛ hot hwaŋ . căk kim dwan kɔ cwiən xoŋ hăj nen ɣăŋ
hɔj ɲɯŋ oŋ cɯəŋ xoŋ tiət lo . ɲɤ̆n tʰɯ , kim kɛu la vi tʰɯ xoŋ de hɔ
kwa ŋɯəj ɲɤ̆n ma ci ɣi ten . nɛu ŋɯəj ta ɲɤ̆m tʰi kuŋ faj bɔk mɤj biət cɯ
! " . tʰaj do hot hwaŋ la xoŋ tʰe dɔŋ kic vi zu saw kim kuŋ la mot ko ɣaj
cɛ , ɲa kwe , xoŋ tʰe " kaw za " den mɯk ɤ̆j . bɔn cɔ mi ŋɛ muj " ɛɲ ɛm
" tʰi ci biət tʰɛ lɯəj ɲɛ zăŋ ŋɤ ŋak . he tʰoŋ diə daw zɯəj lɔŋ dɤ̆t kɔn
dɯək ket noj vɤj he tʰoŋ ciən haw căŋ cit cen măt dɤ̆t . toj daŋ ɤ cɔŋ
kwan ka fe fo lɯəŋ tʰe viɲ , kɔn nɔ dɯŋ ŋwaj dɯəŋ ... " . tɯ lɔŋ diə daw
, zu kic swɤ̆t hiən , lɛn tʰew ciən haw , zɯə vaw kak u ciən dɤ̆w tɤ̆n koŋ dic
. ɲɤ̆t la hom dɔ kim daŋ ɤ cɔŋ ɲa va vɤ̆n mɤ kɯə . huŋ zăn oŋ cɯəŋ kɯ
ŋoj cɔŋ kwan xwaŋ mot tiəŋ nɯə zoj di za biɲ tʰɯəŋ . hăn la dɤ̆w moj zwi
ɲɤ̆t ciɲ tʰɯk liən kwan den tʰu fam xuŋ bo . oŋ cɯəŋ zɯŋ laj mwa săm
vaj tʰɯ tʰi hăn kuŋ zɯŋ laj cɤ . va ɲɯ vɤ̆j kak tʰam tɯ da lo ziən vɤj ten aw
kɛ . bɤ̆t ŋɤ hăn tăŋ tok va căj tʰăŋ vaw xu ha hoj . hăn xoŋ kɔ mot zɯ
liəw naw năm cɔŋ tăj tʰam tɯ nen băŋ mɔj za faj bam tʰew ten năj ! va ɲɯ
vɤ̆j vɤj ko ɣaj năj vɤ̆n cɯə tʰe ket lwɤ̆n kɔ faj tʰu fam hăj xoŋ . ka haj dɛu
xoŋ kɔn cɛ , laj da soŋ cuŋ tʰi taj saw hɔ xoŋ ŋi den cwiən lɤ̆j ɲăw
? huŋ xoŋ tʰe cɤ̆p ɲɤ̆n cwiən tʰɛc do kwa kɛ xuŋ bo : vɯə ŋaŋ ɲiən vɯə
lo liəw va tʰɤ̆m ci da ɲin tʰɤ̆j ɲăw ma căŋ lɛ bɔ tăj ? kɔn oŋ cɯəŋ kuŋ
xoŋ tʰe zɤj huŋ bɤj moj ŋăj mot hot hwaŋ cɯək sɯ tɤ̆n koŋ kwa kɛ dic .
ɲɯ vɤ̆j ka haj vu viək : kwa ba xɛc va kwa oŋ cɯəŋ den luk năj dɛu kwa ze
zaj kwiɛt . ɲɯ vɤ̆j vɯə ɲan ha , vɯə dɤ ton tʰɤj zan , koŋ sɯk , vɯə tăŋ
lɤj ɲwɤ̆n mot kɛc hwan twan hɤp fap , xoŋ vi fam daw li . ɲɯ vɤ̆j zu xoŋ
kɔ ta i ɲɯŋ koŋ ti kuŋ maŋ tiəŋ lɤj zuŋ , coŋ laj xɛc haŋ . " xoŋ
, i toj muən hɔj la ŋăj sɯə oŋ da tɯŋ kɔ vɤ cɯə ? twi ɲiən xa năŋ tʰɯ ba
da bi lwaj săw xi huŋ zuŋ " tʰuək tʰɯ " vɤj ɲa haŋ sɔm . kɔ moj liən he
zɯə kɛ xuŋ bo va kim ? ɲɯŋ kɔn ŋɯəj biɲ zi cɤ̆n dɤ̆t ɤ̆j da lam kɛc naw
taw nen mot ki kwan ɲɯ tʰe ? ... luk săw oŋ cɯəŋ hɔj kim : " ɲɯŋ luk ɛɲ
di văŋ kɔ aj ɣɔj diən cɔ ɛɲ xoŋ ? " . daw sɤ̆w suəŋ cɯŋ 4 - 5 m tʰi miəŋ
tʰi co ŋaŋ . haj ŋɯəj xak - kɔ xi ci mot - ɤ ben ŋwaj kɯə hɤ̆m kew dɤ̆t
len . " xi naw " fup " vɤj ɲăw ( haj dwan diə daw tʰoŋ ɲăw ) tʰi miəŋ tʰi
dɯək lɤ̆p laj . kwi kɛc cwɤ̆n dɯək fo biən kwa diə daw la ciəw zoŋ xwaŋ 9
tɤ̆k , ciəw kaw xwaŋ 1 , 1 m . kak dɯəŋ sɯəŋ ka năj kɔ xi dɯək bo ci căŋ
cit ɣɤ̆n ɲăw , ɲiəw vɛc dɤ̆t ci kɛc cɯŋ 2 - 3 tɤ̆k . băt dɤ̆w la daw miəŋ
tʰi , co tɯ cen măt dɤ̆t tʰăŋ suəŋ ɲɯ daw zeŋ . ciɲ ɲɤ tʰe nen xi bi
lo hwăk bi tɤ̆n koŋ , zu kic ci kɤ̆n kɔ cɤ̆n dap vɛc de lɤ̆n saŋ dɯəŋ xak .
ɣɔj la duŋ kwi kɛc ciəw ŋaŋ , be kaw ɲɯŋ ɤ zɤ̆t ɲiəw dwan sɯ bo ci ve
kic tʰɯək kwa diə daw het sɯk lăt lew va tʰoŋ miɲ . sɯk ɛp kwa caj no nɛu
kaŋ mɛɲ tʰi kaŋ ɛp " nut caj " kin hɤn , xoŋ cɔ xi dok lɛn vaw diə daw .
twi ɲiən tɤ̆t ka kiəw ŋwi caŋ dɔ ci cɛ dɯək măt ŋɯəj cɯ xoŋ zɤ̆w dɯək
muj cɔ . ɲɯŋ xo noj tuj liɲ mi zɛɲ ma kuŋ tʰɯə sɯk fat hiən lo tʰoŋ hɤj
xi tʰɤ̆j bɔn kwɤ̆n xwiən ... săk swa . oŋ sɛ zɛ vaw mot so kɯə haŋ , hiəw sɛc
mwa ban vaj tʰɯ va dɯŋ ŋɔ ŋiəŋ tɔ za ŋi ŋɤ hăj sɤ haj ... zɔk twiən haŋ
căm kilomɛt ciən haw , ɤ bɤ̆t kɯ dɤ̆w kuŋ kɔ tʰe ɣăp ɲɯŋ u ciən dɤ̆w . zɯə
kak u ciən dɤ̆w tʰɯəŋ la mot miəŋ diə daw . ɲɯŋ tʰu fam dăŋ săw tʰu fam :
măw ɣɛn swiən viət . cɯək xi swɤ̆t fat kak tʰam tɯ dɯək sak diɲ : ten tʰeo
zɔj oŋ cɯəŋ năj vo kuŋ kwan cɔŋ . 15 fut săw huŋ va mot tʰam tɯ " to laj
" nɯə kɔ măt ɣɤ̆n kwan ka fe oŋ cɯəŋ daŋ ŋoj . ten năj kɔ vɛ ɲɯ ko tiɲ
lam cɔ oŋ cɯəŋ biət hăn daŋ tʰew zɔj oŋ . haj tʰam tɯ luk dɔ vɯə vɔŋ sɛ
vaw ŋɔ laj faj kwăj dɤ̆w lɤ̆p tɯk bam tʰew hăn . ve ŋɔ ɲa oŋ cɯəŋ , k ɔ lɛ
fat hiən da bi tʰew zɔj , ten aw kɛ law sɛ vaw ŋɔ va bɤ̆t ŋɤ vɔŋ za ŋăj .
diəw năj kuŋ kɔ ŋiə da lo viək oŋ cɯəŋ daŋ ɲɤ ŋɯəj diəw ca kɛ xuŋ bo
. twi ɲiən xoŋ tʰe bɔ kɔn moj kwi nen kak tʰam tɯ cɤ̆p ɲɤ̆n dɛɲ baj ŋɯə .
hɤn tʰwa luk năj ciɲ la kuək zɯət duəj . ten aw kɛ căj lɔŋ vɔŋ xăp kak fo
xi ɲɛɲ xi cɤ̆m . tiən den fo hwe , hăn zɛ vaw dɯəŋ li tʰɯəŋ kiət va cuj
vaw mot ɲa haŋ . hăn zut diən tʰwaj ɣɔj zoj kɛu tʰɯk ăn . dɤj ɲɤ̆n viən fuk
vu daŋ hɔj kak tʰam tɯ , ten aw kɛ vuŋ căj za sɛ no măj fɔŋ di luən . duəj
tʰew hăn , kak tʰam tɯ vɯət len kɤ̆w cɯəŋ zɯəŋ saŋ za lɤ̆m . dɤ̆j la zɤ tan
tɤ̆m , kak cuŋ lwaj sɛ ŋwaj tiɲ kuŋ o at tiən vaw noj tʰɛɲ kwa twiən năj .
cɤj toj , dɛn ŋɯək zɤ̆t cɔj măt nen tiɲ hiɲ bam duəj xa xɔ xăn . kak tʰam
tɯ hoj ha kwăj sɛ , mɤ̆t năm fut mɤj den dɯək zaj fɤ̆n kɛc , ɲɯŋ oto ben năj
di san sat xoŋ tʰe lɤ̆p tɯk saŋ dɯəŋ . cɤj toj hăn va doj tɯəŋ cim vaw
biən ŋɯəj hoj ha ... tʰɤ̆t baj bɤ̆t xa xaŋ năj lam oŋ cɯəŋ kuŋ ɲɯ kak
tʰam tɯ zɤ̆t tiək . twi ɲiən kwa dɤ̆j oŋ cɯəŋ cɔ biət ten aw kɛ ciɲ la ten
da xuŋ bo oŋ lɤ̆n dɤ̆w tiən ŋăj taj ŋɔ ɲa oŋ . ɲɯŋ ŋăj săw dɔ oŋ cɯəŋ
xoŋ tʰɤ̆j bi aj tʰew zɔj nɯə . va huŋ laj faj cwiən hɯəŋ ... tʰu fam dăŋ
săw tʰu fam . twi ɲiən hăn ta ci dat dɯək muk dic mot ... muən biət căk vɤ
ʔoŋ cɯəŋ kɔ faj la tʰu fam hăj xoŋ , huŋ laj faj zuŋ fɛp tʰɯ . hɔ ɤ̆m
tʰɤ̆m dɛm mot so tɯ caŋ di tʰwe ɲa ŋi . tʰoŋ tin năj căk căn sɛ den taj
ba vɤ . huŋ cɤ fan ɯŋ ... ket kwa , 10 ŋăj liən xoŋ kɔ tʰɯ xuŋ bo . vɤ̆j
vɤ oŋ cɯəŋ la tʰu fam ! tʰew ke hwɛc , cɔŋ tʰɤj zan di xɔj ɲa , tʰiɲ
tʰwaŋ oŋ cɯəŋ bi mɤ̆t kwăj ve kiəm ca hɔm tʰɯ . oŋ ke : vɤ oŋ hiən tʰuk ,
mok mak , cɤ̆t fak . tɤ̆m li dɔ xoŋ fu hɤp vɤj ŋɯəj cɯk tiəp dɛɲ ɣɛn ...
kɔn kaj daŋ hwaŋ , ŋwan , xwej . săw ɲiəw kɤ̆n ɲăk , lɯə cɔn , huŋ kwiɛt
diɲ faj zuŋ ke băn tin . huŋ fɤ̆n tic : kɛ xuŋ bo tɤ̆n koŋ oŋ cɯəŋ dɛu
kwa diə ci ɲa ziəŋ căk căn faj kɔ zuŋ i hwăk sɯ kiəŋ zɛ z . hom tuŋ
ɲɤ̆n zɤ̆j tɤ sɛ mɛ caw , koŋ ti tʰam tɯ lɤ̆p mot ke hwɛc koŋ fu vɤj săw vaj
ziən dɔn taj dɤ̆w dɯəŋ tʰɛɲ niən kăt iɛn fu . ɲɯŋ mɤ̆w tin kwaj ak . ɲɯŋ
xi haŋ da cuj vaw tʰi cɯəŋ tʰi ciw . nɛu căn băt ŋăj dɯək tɯ biən zɤj
tʰi xɔj nɔj . nɛu kɔn naw cet tʰi lɤ̆p tɯk sɛ tʰit maŋ ɣɤ̆p ve tʰɛɲ fo de ban
. nɛu nɔj ve hiɲ tʰɯk , mɤ̆w ma tʰi aj kuŋ ŋi dɔ la haŋ tʰɤ̆t . ze zaŋ ɲɤ̆n
tʰɤ̆j dɔ la ɲɯŋ ciək mu baw hiəm dɯək bɔk căk cɔŋ ɲɯŋ tuj niloŋ dɛn .
den ɣɤ̆n cɯə , ɲɯŋ vak haŋ dɤ̆w tiən da kwa nuj . xoŋ voj va , dam kɯw van
tɯ tɯ vak suəŋ . cuŋ zɤ̆n tʰăŋ len nuj , nɤj haŋ lɤ̆w dɯək cwiən den . haŋ
lɤ̆w can tʰew ɲɯŋ kɤn sot . ba iəw kɤ̆w huŋ ke het ɲɯŋ cwiən z cɯə du ,
cɯə duŋ de ba kiəm ŋiəm va ciɲ sɯə . huŋ tʰam haj ɲɯ bɛɲ da ɣăp nɯək .
năm fut săw tʰɛɲ vaw ɲa vɤj vaj mot ɲɤ̆n viən kuŋ kɤ kwan ba lwan den cɤ ba
di tʰăm ŋɯəj om . tʰɔ cɔ biət vɤ coŋ ɛɲ zɤ̆t hɛɲ fuk va tʰu cɯə kɔ hiən
tɯəŋ căŋ zɔ baw zɤ ... kwa kɤ̆w cwiən , oŋ kɔ vɛ zɤ̆t de i den ɲɯŋ ci
tiət năm ŋwaj koŋ viək kwa tʰu . tʰɔ kɤ̆n zɤ̆w tʰu kuək ɣăp ɣɤ hom năj . saŋ
hom săw , kɯəŋ ɣăp ziəŋ tʰɔ . săw ɲiəw dem căn cɔk , vɤ coŋ tʰɔ tim den
kak tʰam tɯ . doŋ miɲ kuŋ la doj tʰu . tʰɔ xăŋ diɲ dɤ̆j xoŋ tʰe la ɲɤ̆m
so dɯək . zoj ɛɲ kuŋ kwen zɤ̆n mɤ̆w tin ɲăn xɔ ciw kiə . bɯə kɤm ket tʰuk
cɔŋ vɛɲ . tʰɔ xoŋ nɔj tʰem ɲɯŋ lɤ̆j but za ɣi laj so măj năj . ci boj
zoj cɯək ɛɲ măt swăj ɲɯ muj xwan kwa coŋ va nɔj : ɛm kuŋ xoŋ biət so
năj kwa aj . ŋăj tʰɯ tɯ , xi ka haj vɤ coŋ tʰɔ ɤ ɲa tʰi kɔ mot kuək diən
ɣɔj den va tʰɔ de vɤ ŋɛ măj . tʰu fam la ŋɯəj xa ɣɤ̆n tʰu va ci năm cɔŋ
ziən ɲɯŋ ŋɯəj dɯək tʰu cɔ biət mɤ̆t măj diən tʰwaj zi doŋ . ɲɯŋ buəj ciəw
, tʰɔ ko tiɲ ve muən hɤn tʰɯəŋ le cɯŋ mot tiəŋ . mɔj ke hwɛc va tʰɛɲ kwa
kɔ ŋwi kɤ do vɤ , haj va tɤ̆t ka tʰɛɲ viən tʰam za lɤ̆m vaw tiɲ tʰe kam ɣɔ ...
haj tɯŋ bɯək lɤ̆p dɤ̆j xwaŋ coŋ tʰɤj zan , xoŋ zan va tiɲ kam kwa tuŋ .
vɯə zɯŋ laj tʰi mot sɛ di ŋaŋ kwet vaw @ kwa tuŋ . dɛɲ bɔŋ ban tʰi lwiən
măt tiɲ ɛɲ ɲɯ tʰe naw ? dɤj tɯ vɤ̆n doŋ viən bɔŋ ban zɔj ɲɤ̆t cuŋ kwok za
saw ? ... haj zaj ɲi : naŋ tiən ɲɔ cɔŋ za diɲ " kaj baŋ " ( kwa tiən
zuŋ ) , tɯəŋ ciɲ tɯ ŋiə caŋ vɔŋ hwa căŋ kwa ŋwiən le ŋwiən . ban
zam xaw koŋ bo kuək tʰi fɔŋ sɯ - ki sɯ 2004 ɲɯ săw : zaj ɲɤ̆t : xoŋ kɔ
. muən kăt kɛɲ , kăt caj z kuŋ dɯək " . " bɯt " , caj kam zɤj dɛɲ bic
suəŋ dɤ̆t , ɣɔn va ze het sɯk ! ... mɔj hwat doŋ va moj kwan he sa hoj kwa tuŋ
dɛu ziən za ben haj . oŋ da cɯk tiəp " ŋiəm tʰu " va koŋ tak tɯ tɯəŋ cɔ
haj . ɤ ben miɲ ɲăm muk dic z ? ... tuŋ sɛ tʰɤ̆t vɔŋ hɤn xi niəm tin lɤn
ɲɤ̆t bi sup do . ziəŋ viək ɣɯj baw kaw kwa ŋwi hiəm nen koŋ ti cɤ̆p ɲɤ̆n năm
ŋăj haj ɣɯj mot lɤ̆n . ɲa haj xoŋ faj ɲɯ diə ci tuŋ biət . haj sɛ hɔk
kuŋ lɤp , ŋoj kuŋ ban , ŋu kuŋ fɔŋ va ăn kuŋ mɤ̆m vɤj tuŋ . vi vɤ̆j moj
ŋăj haj faj ɣɯj ve koŋ ti mot ban baw kaw ŋăn tʰoŋ kwa tʰɯ diən tɯ . cɤj
ɣɤ̆n toj , haj di bo za fo . dɤ̆w doj mu sup vɛɲ , dew kiɲ dɛn , di sɛ dap diə
hiɲ va mwa săn bɛɲ , sɯə de maj fuk . tuŋ bam tʰew . cɯək săw zoj tuŋ kuŋ
hiəw ... haj da tɯŋ ɤ dɔ . ci hăŋ " dɛɲ " faj tɯŋ bɯək " tim hiəw " va
tʰoŋ tin cɔ tuŋ . ci viət : " kɔn dɯŋ lɔ . la tʰɯ tʰɯ ba , da ɣăp tʰɤ̆j zaw
haj ɤ cɯəŋ cuŋ kɤ̆p zu lic . " daj ka " kwa cɛ ɛm dɯəŋ fo . ɲɯŋ ku sok
va lɔŋ căk ɤ̆n . ba , năm zoj 60 ɛm ... muən zup cɯə hăn da ze . ciɲ ɲɯŋ
kɛɲ dɤj năj da zɯ cɤ̆n ɛɲ ɤ laj vn . zoj mot tiɲ huəŋ xiən tim ɛɲ tʰăt
laj . dɯə bɛ săw dɔ da cet zɔ mot kɤn sot , ci vi ... xoŋ kɔ tʰuək cɯə .
xoŋ it vi kam doŋ ... vɤ̆n xoŋ lɤ̆j tiən ŋăj . doj dɤj cɔ ɲɯŋ maj dɤ̆w
sɛɲ . xi xɛc ve nɯək zoj , ka tʰɛ hɔk lɤ̆n sɛ dap cuŋ dɛm di ban . va ciɲ
ʔɛɲ , de sak miɲ , da tɯŋ ve tɤ̆n ɲa ɲiəw dɯə cɛ . ɲɤ vɤ̆j ɛɲ da biət ɲiəw
hɤn ve kuək soŋ kwa cɛ laŋ tʰaŋ va ɛɲ da xoŋ tʰe zɯt aw za di . cɔŋ
ŋe , cuŋ kuŋ kɔ zɤ̆t ɲiəw kɛc " căn tɤ̆j " . dɤn zan ɲɤ̆t la bam tʰew ka
cuk kilomɛt , xi naw xɛc mwa mɤj tʰoj . za tʰɤ̆t ci kɔ 400 . 000 d / tʰaŋ
ɲɯŋ cuŋ nɔj len 2 ciəw doŋ de ăn ceɲ lec . suət mɤ̆j buəj tɤ̆n tiɲ ,
xɛc kɔ cɔ tiən cuŋ kuŋ kiən kwiɛt xoŋ lɤ̆j . xi dɔ cuŋ ɲɤ̆n zɤ̆n xɛc
di cɤj xoŋ lɤ̆j tiən . ɲɯŋ xi tɤ̆j tɔ mɔ hɔj ve ɯək mɤ , cuŋ sɛ ca lɤj la
muən ... dɯək di hɔk . zɤ̆n cɔŋ ŋɔ năj hɤ̆w het la zɤj law doŋ va tiəw tʰɯəŋ
. den tʰaŋ 6 - 1999 kwan xaj cɯəŋ , kɔ co de cɛ tʰɯk hɛɲ , cɯk tiəp kɔ
tʰu ɲɤ̆p . dɤ̆j kɔ tʰe la cwiən tiɲ kam , diə vi sa hoj hwăk cɛɲ cɤ̆p taj san
. tʰɤj zan cam măt vɤj haŋ sɔm zɤ̆t it . tɔm laj oŋ xoŋ kɔ mɤ̆w tʰwɤ̆n vɤj hɔ
. noj zuŋ kuŋ tɯəŋ tɯ ɲɯŋ tʰoŋ diəp cɯək . dɔ la ŋɯəj dan oŋ tɔ dɤ̆m ,
zɤ̆w kwaj nɔn , dɤ̆w cɔk , huŋ zɯ , cɯŋ 30 tuəj . tʰɔ kwa sot zuət . kɔ dɯə
ca lɤj : cɯə kɔ luk naw tʰɤ̆j hɛɲ fuk ! " . toj hom dɔ , tʰɔ kiəm ca laj tʰi
kuŋ ciɲ la so ɤ buəŋ diən tʰwaj cen dɯəŋ ŋwiən ci tʰɛɲ . kɯəŋ hɔj tʰu
kɔ ŋi tɤj cwiən mot ko ɣaj naw dɔ iəw tʰɔ ma lam tʰe xoŋ ? tʰɯ ɲɤ̆t , dɤ̆j
dɤn tʰwɤ̆n la sɯ cɛu cɔk . fam kam doŋ : " xi cɯk tiəp ŋɛ ɲɯŋ dɯə cɛ
nɔj , kɔ tʰe ban kuŋ sɛ xɔk " . kɤ̆w cwiən kɔ tʰe tʰew bon xa năŋ . hɤn nɯə
, vɤj lɤj ɲwɤ̆n kaw , kak cu haŋ luən tim mɔj kɛc doj fɔ de dɯə haŋ saŋ "
. " toj hăj hɔj ɯək mɤ kwa ɛm la z , zɤ̆j fut hɛɲ fuk ɲɤ̆t cɔŋ kuək dɤj
kak ɛm ... koŋ li dɯŋ ɤ fiə miɲ , haŋ ciəw ciəw ŋɯəj uŋ ho miɲ kɤ ma .
dɤ̆w ci kɔ miɲ miɲ , haŋ ciəw ŋɯəj bi ɲiəm cɤ̆t dok za kam kɤ ma . kwiɛn
dɯək cɤj , dɯək den cɯəŋ hɔk kuŋ xoŋ . kɛn ze . luk tiɲ laj ko ɤ̆j xoŋ
zam ɲɤ̆n dɔ la kɔn miɲ . kuək dɤj zɯəj vɛɲ mu tʰam tɯ . lɤ̆n năj la bɛ ɣaj .
tăj " fɔ ma " daŋ ŋɤ . " xi vɤ maŋ tʰaj , ɛɲ xoŋ tʰe tɯəŋ tɯəŋ dɯək
toj suŋ sɯəŋ , hɛɲ fuk tʰe naw dɤ̆w . ba lwan tʰɤ̆j cɯəŋ , tɤ̆j kwa ! ba lwan
ŋi căk nɔ zɤ̆t tiɲ zɛɲ . vi tʰew kwi lwɤ̆t tɤ̆m li , kɛ xuŋ bo da tăŋ " do
" . oŋ zɤ̆t muən ve saj ɣɔn . oŋ bɤ̆m măj nɔj cwiən vɤj dɤ̆w zɤ̆j ben kiə ɲɯ vɤj
mot ŋɯəj ban . de biət zɔ hɤn , huŋ faj zuŋ " tʰuək tʰɯ " vɤj doj tɯəŋ ŋi
vɤ̆n . xɛc tɯ zɤj tʰiəw ten huŋ , kwe băk niɲ , daŋ lam ɤ koŋ ti tɲh k .
baw ve nɔj : vɯə ve . bo mɛ kuŋ mɤ̆t sɤm . li lic cɔŋ saŋ . ci ta bi mu măt
, kɔŋ cen lɯŋ dɯə bɛ den cu mɯə cɯək koŋ cɯəŋ zɛt zun kɤ̆m kɤ̆p . ɛm ut
tʰew ɛɲ ka vaw miən nam . cɯək măt , tʰɛɲ kɯ tʰew zɔj huŋ . xi za ha noj
lam viək oŋ kuŋ kɔ mot ko bo ... huŋ sin mot twɤ̆n swi ŋi zoj sɛ ɣăp laj oŋ
cɯəŋ . oŋ cɯəŋ vɤ̆n nɔj xoŋ . vu viək mɤ za mot hɯəŋ hwan twan mɤj va
xoŋ he fɯk tap , be tăk ɲɯ cɯək dɤ̆j . ba năj la ban tʰɤ̆n kwa toj . kwa kɤ̆w
cwiən , huŋ biət ba ta daŋ nɔj den oŋ cɯəŋ . xoŋ xi kăŋ tʰăŋ baw cum
ka haj doj tak . huŋ laj tʰɤ̆j dɤ̆j la diəw xoŋ hɤp li . twi ɲiən oŋ cɯəŋ
faj dɛɲ zɤ̆w vi ci bi tʰɯ tʰɤ̆t ciɲ sak . oŋ cɯəŋ de koŋ văn cɔŋ baw
tʰɯ . ko ɣaj nɔj tʰu fam da bɔ căj , ko ci la ŋɯəj vɯk zup căw bɛ . dam
doŋ xoŋ tin va tam tʰɤj dɔj zɯ ko laj de sak miɲ . mot toj mwa doŋ , oŋ
cɯəŋ tʰɤ̆j mot ko ɣaj cɛ bi dam doŋ zɯ laj vi liən kwan den mot vu taj nan
zaw tʰoŋ . ba ŋăj săw oŋ da tʰɯk hiən dɯək diəw dɔ . bo mɛ da cet , kwe sa
, xɤj ŋiəp ɤ nɯək ŋwaj va năj tʰi lam cɔŋ koŋ ti tɲh . kaj z cen dɤj
kuŋ ɲɤ̆t haj . ɲin vet săm hiɲ kɔn baj cuən ( cɔŋ bo tu lɤ xɤ ) cen ŋɔn
tăj huŋ , ba lwan tʰɤ̆j zɤn zɤn . vi vɤ̆j , cɔŋ cɯəŋ ciɲ hɔk ɤ kɔtɔ , kuŋ
vɤj hɔk ŋe , cɛ laŋ tʰaŋ kɔn dɯək zăj zɤ̆t ki mon zaw zuk zɤj tiɲ . huŋ
sɛc kăp len tɤ̆ŋ va vaw mot lɤp hɔk taj cɯk buəj toj . cɤj tʰɯəŋ mɤ̆j mwa săw
cuŋ dɤ̆m , kɔ tiən de mwa tʰem dɤ̆t . dɤ̆t nɔŋ ɲɤn cɛc . oŋ ŋɔk baw vɤ̆n de
ci kɔn la zɯ lwɤ̆n va diəw kiən tɯŋ za diɲ tʰoj . băt dam căj nɔj len sɯ
tʰɤ̆t . dɔ la ɲɯŋ z kɔ tʰe nɔj len sɯ tʰɤ̆t . dɔŋ vaj mot siɲ viən , tʰɛɲ
ɣăp lɤp cɯəŋ sin fɔtɔ zɛɲ sɛc , diə ci , ŋe ŋiəp va so diən tʰwaj kwa
ka lɤp . mot toj fam ciən cɛɲ . kɔn kwaŋ tʰɤj zan huŋ ɤ dɯk ? koŋ tak
viən kwa tʰɛɲ ɤ bɛzlin tim den xu vɯk sɯə huŋ kɯ cu . tʰɤ̆m ci ka ɲɯŋ
ŋɯəj huŋ ɲăk den ten va nɔj la ban kuŋ xoŋ biət huŋ . " huŋ dɤ̆j a ? kak
doj tak , doj tʰu dɛu dɛɲ za koŋ ti k lam ăn daŋ hwaŋ , fat ciən mɛɲ ...
tʰoŋ kwa koŋ ti , zu kɔ tʰoŋ tin tʰi kuŋ cɯə căk ciɲ sak vi băŋ kɤ̆p kɔ
tʰe mwa ban . tʰɛɲ băt cwiən , dɯək biət huŋ mɤj dɯək de bat lam fɔ fɔŋ
kiɲ zwɛɲ . tʰɛɲ nɔj do di zoj laŋ cɛɲ băŋ hɛn hɔ . kwa tim hiəw , tʰɛɲ
mɤj biət tʰɤj ki dɔ fɤ̆n lɤn zɤ̆n vn saŋ dɯk tɯ mot nɯək cɤ̆w ɤ̆w xak . huŋ kɔ
tʰe la mot cɯəŋ hɤp . huŋ den va tɤ̆t ɲiən faj cɤ ɤ fɔŋ xɛc . toj ŋoj
ŋăj dăŋ săw oŋ . mu baw hiəm ... 19 . 000 doŋ . kɔ lɛ săw lɤ̆n dɔ huŋ le do
va xew sɯ hɤn . ba lwan kuŋ hiəw huŋ hɤn . kuək tiɲ da dɯək " ɣɔj laj " băŋ
mot dam kɯəj vuj vɛ . ba haj lɔŋ va ha za nen dam kɯəj huŋ va nu da kɯ hɛɲ
kuəj mwa doŋ năm ɤ̆j . ɲan mak bi ɲaj fo biən ɲɤ̆t la amɔzɔ . kɔn naw cet :
sɛ ɣɤ̆p ... ve den cɤ doŋ dăŋ za da la 70 . 000 d . tiɲ ci fi vɤ̆t liəw ,
tiən koŋ , ɛɲ lok baw : " 70 . 000 doŋ / kaj kew zaj 2 m " . koŋ ti " baw
hiəw " . kuək dɤj zɯəj vɛɲ mu tʰam tɯ . dɯəŋ biən zaj , lɯk lɯəŋ mɔŋ . ɛɲ
tiət lo : " kɔ aj biət zăŋ xoŋ it lɤ̆n toj saŋ vn ma ci kɔ 200 usz cɔŋ tuj
" ! ... ɣăn he tʰoŋ năj vo măj sɤj tăj căj tʰɯ , ɛɲ laj ŋi : " faj kɔ kaj
zɤmɔk cɯə lwa " . dwan tăw dɔ zɯŋ laj , cɯ xoŋ tʰi hom năj toj da xoŋ kɔ
măt vɤj kak ban taj dɤ̆j . oŋ va kim dɛu cɯə kɔ za diɲ ziəŋ . bɔŋ dɛn va
ɲɯŋ la tʰɯ ma . ba ɲɤ̆n zup tʰɔ băŋ mot lɤj hɯə dɛɲ tʰɛp , kɯŋ ŋɛn ko
hɔŋ . măt ba vɤ zam dok biən săk tʰew tɯŋ tiɲ tiət kɤ̆w cwiən . kɯəŋ kuŋ
xoŋ muən mo sɛ kɤ̆w cwiən kwa xɯ kwa tʰu tʰem . tɯ ɲɯŋ năm 1920 xi bak ho
la ŋɯəj tʰam za saŋ lɤ̆p daŋ koŋ san fap . hăj mot ŋɯəj liɲ haj kwɤ̆n fap
da zaj cwiən dɤn cɔ ŋɯəj zɤ̆n nɯək fap kuŋ coŋ laj kuək ciən fi ŋiə
kwa kwɤ̆n doj fap taj vn . săw kuək tʰwaj zɤ̆t soj noj ɲɯ de zaj twa dɔ , oŋ
cɯəŋ tʰɤ zaj ŋaw ŋan va tʰan van mɤ̆j kɤ̆w bɤ̆ŋ kwɤ . cɔŋ hwan kɛɲ năj nɛu
ɲa kiə kɔ tɤ̆m diə " duəj " oŋ cɯəŋ , hɔ sɛ hwa vaw kuŋ ban fɯəŋ an tʰaw
ɣɤ vɤj oŋ . cɤj ɲa ɲɛm , oŋ cɯəŋ tɯ văn fɔŋ ve băŋ sɛ om . tɔm laj oŋ
xoŋ dwan za kɛ tʰu kwa miɲ kɔ tʰe tʰuək zaŋ naw va vi saw laj ɣɛt miɲ .
ɲɯŋ tʰɤ̆t za kɤ̆w ci kɤ̆n tʰɯk hiən ɲiəm vu la lam mot ŋɯəj ban tot , lam mot
tʰɛɲ niən kɔ ci hɯəŋ la du " . ŋɯəj dɯək zaw ɲiəm vu zup oŋ cɯəŋ la
tʰam tɯ huŋ . den dɤ̆w ŋɔ , oŋ suəŋ sɛ di bo ve ɲa . xi za ŋwaj tʰi den
cwa , diɲ , zɛɲ lam naw haj kuŋ kɔ ɲɯŋ mɤ̆w cwiən sɤ̆w săk hăj zi zɔm de ke
. noŋ zɤ̆n suŋ kwɛɲ ɣăp viək bɤ̆t tʰɯəŋ cen doŋ zuəŋ la ɤj " bak si " haw
den băt mɛc cɔ kɤ̆j ŋăj ... tɤj mwa mɯə lam xoŋ kip tʰi kɔj ɲɯ ɣăp taj hwa
lɤn . năm 2002 ɛɲ bɔ hɤn cuk ciəw doŋ len saj ɣɔn maŋ ve ciək kiɲ hiən vi
, mot so lɔ hwa cɤ̆t ... de ŋiən kɯw kon cuŋ va beɲ kɤ̆j . ve tʰɤj zan ,
măj kwa ɛɲ tɯ ci kɤ̆n 15 - 20 fut la ɣɔm het 1 . 000 m 2 . xoŋ lwaj cɯ viək
haj kuŋ kɔ tʰe sa ŋa . koŋ ti kuŋ xoŋ ŋɯŋ ɲăk ɲɤ haj kɤ̆n tiɲ taw ,
xon xew vɤj tuŋ va vɤj ka ban tʰɤ̆n miɲ . mot lɤ̆n tuŋ nɔj : " ɛm di cɤj
kuŋ ko ban ŋɯəj tʰaj lan , toj muən mɤj ve " . kuəj ŋăj xi dic zut , oŋ
dɯə ban len măt dɤ̆t , tʰaw xăn bit măt . kɔ ŋɯəj viɲ zɛɲ liət si ɛɲ huŋ
... xi tʰam tɯ twɤ̆n ve den ha noj , hwan tʰɛɲ vaj siɲ viən haj tʰi koŋ ti
diəw ca & v kuŋ hwan tɤ̆t hɤp doŋ vɤj ci hăŋ . " cɔŋ kuək dɤj dɔ , miɲ
dɯək lɤn len vɤj tɤ̆t ka mɔj du dɤ̆j . cɔŋ xi kɔ kwa ɲiəw dɯə cɛ ci ŋi ,
tʰɛm mot bɯə ăn ... " . sɔŋ , cuŋ laj tʰu tʰi : muən di hɔk faj kɔ kwɤ̆n aw
daŋ hwaŋ va mot ciək sɛ dap ... dɯək hɔk mɔj tiəw saw , zɤ̆n zɯ , buən , kam
zak ... kăj dăŋ kuŋ kɔ , ɲɯŋ zoj fam vɤ̆n bam dɯəŋ . ɛɲ tɤ̆m niəm : cɤj
vɤj cɛ dɯəŋ fo ŋiə la faj cɤ̆p ɲɤ̆n tɤ̆t ka buj băm ma cuŋ tʰu ɲɤ̆n dɯək
. tɯ sɯ sɔ sɛɲ hɤj xɤ̆p xiəŋ dɔ , dɤ̆w tiən fam mɤj ɲɯŋ dɯə cɛ laŋ tʰaŋ
ʔɛɲ ɣăp cen dɯəŋ di ăn fɤ . fam ke ciɲ ɛɲ tɯŋ faj zɤ̆n mot ɛm ɣaj ɲɔ
den beɲ viən zɔ bi lam zuŋ tiɲ zuk . kɔ ka oŋ dɤ̆j ! " . oŋ la huŋ , lɤp
taj cɯk k7 tʰɯəŋ maj duŋ xoŋ ? kuŋ kɤ̆w lak bo " con hɔk " vɤj ɲăw zoj !
" miɲ xoŋ tʰe tin dɯək , kɔ za diɲ ma bo xoŋ di dɯək , mɛ mu , ba bi liət
" . kuŋ kɤ̆w lak bo " con hɔk " vɤj ɲăw " .